بیست و نهم آبان 1386
نظر شخصيت ها درباره ی تعليم و تربيت و انتخاب معلم
استاد جلاالدين همايي : معلم، يعني كسي كه براي معلمي خلق شده و شايستگي اين شغل مقدس و لياقت اين مقام و منزلت عالي را داشته باشد، بسيار گرانبها و عزيزالوجود است.
چنين نيست كه هر كس ايامي چند درس خواند و خط و سوادي به هم رسانيد، يا دست بالا به مقام اجتهاد قديم يا دكتراي جديد هم رسيد، واقعاً شايسته ايفاء وظيفه و شغل خطير معلمي باشد.
استاد در تاريخ 5/5/1345 در يك سخنراني اظهار داشته اند :
حدود 35 سال پيش مقاله اي تحت عنوان « هر خواننده اي داننده و هر داننده اي آموزند نيست » براي مجله تعليم و تربيت نوشتم، از آن زمان تاكنون، روز به روز بر تجربه من افزوده شده است اكنون هم از بن دندان مي گويم، « هر كس درس مي خواند، عالم حقيقي نمي شود و هر عالمي هم از عهده كار معلمي بر نمي آيد از صدها دانشجو، جز عده قليلي واقعاً عالم نمي شود و از صدها عالم نيز غير از معدودي واحد شرايط معلم حقيقي نيستند. »
درست فهميدن مطالب، هضم شدن معاني در روح، قوه تعبير و حسن تقرير، قدرت خلاقه بيانات خطا بي جهت تقريب و تأثير مطالب در ذهن دانش آموزان و دانشجويان، با رعايت اين شرط كه « هر سخن جايي و هر نكته مكاني دارد »، حِلم و بردباري، درست كرداري و راست گفتاري حسن شفقت و دلسوزي و مهرباني، مراعات شيوه دلالت و هدايت و بالجمله داشتن عواطف پدري نسبت به دانش آموز و دانشجو و امثال اينها از شرايط معلم واقعي است.
دكتر علي اكبر سياسي :
براي آنكه معلم، از نظر جسمي و روحي تربيت هماهنگ داشته باشد و براي انجام وظيفه آماده شود، بايد حداقل به مدت 2 سال شبانه روز زير نظر كارشناسان خبره قرار گيرد، و حتي الامكان د راين مدت از تماس با محيط بيرون و خارج از مركز تربيت معلم خوداري نمايد.
در بعضي از كشورهاي پيشرفته دوره دانشسراهاي شبانه روزي دوراني چهار سال است. شايسته است، اين روش را تعقيب كنيم، و به معلمان آينده جامعه خود پندار نيك، گفتار نيك و كردار نيك را بياموزيم و ترتيبي بدهيم كه محيط آموزشي ايشان در سطح بسيار والا قرار گيرد. بطور يقين وقتي محدوديت هاي موجود از نظر امكانات مادي و وسايل آزمايشگاه و ابزاركار هر رشته و ساير تجهيزات، برطرف شد شاهد رشد و شكوفايي انديشه خواهيم بود. دانشجو حداقل بايد در دانشسراي عالي براي مدت 3 سال دوره ببيند.
براي دانشسرا بايد بهترين دانش آموزان را بصورت ورودي انتخاب و گزينش كنيم و اين وظائف رؤساي نواحي و مناطق آموزش و پرورش مي باشد.
معلم دانشسرا علاوه بر مراتب فضل و دانش و بهره داشتن از علوم تربيتي بايد از نظر فضايل اخلاقي بين همكاران و همگنان ممتاز باشد.
بر همين اساس « در قانون معلم » داوطلبان ورود به دانشسرا ها مورد تشويق و حمايت جدي قرار مي گرفتند، و نيز براي معلمان اين مراكز امتيازات ويژه اي در نظر مي گرفتند. از نظر من، معلم در مقابل كار پرزحمت خود پاداش مادي ناچيزي دريافت مي كند، اما چيزهاي ديگري دريافت مي كند كه جنبه مادي ندارد و كساني كه در مشاغل ديگري كارمي كننداز دريافت آن محروم مي باشندوآن عبارتست از:
1 – معلم كسري درآمد خود را با لذات معنوي جبران مي كند، زيرا لذتي بالاتر از آن وجود ندارد كه انسان بتواند شخصيت و تكوين منش افراد را سامان دهد. و اين كار معلم است. لذتي كه معلم از آدم سازي، يعني باز كردن چشم و گوش كودكان و جوانان و آشنا ساختن ايشان به رموز علم و پرورش قواي عقلي و اخلاقي آن ها مي برد، بيشتر از لذتي است كه مهند س و معمار از ساختن يك بناي تازه يا اديب و صنعتگر از ايجاد يك اثر ادبي و صنعتي مي برد.
2 – معلم هر قد جلوتر مي رود بيشتر به نواقص علمي خود پي مي برد و علاقه مند است كه نواقص وجود خود را رفع كند و كمالات اخلاقي و علمي را درك كند و در حرفه معلمي مي تواند به اين هدف دست يابد.
3 – معلم به تدريج اين عقيده را پيدا مي كند كه هيچ كاري پر مغز تر از كارهاي علمي نيست و اگر عادت به مطالعه كرده باشد، به هيچ قيمتي كار خود را با كارهاي اداري كه از نظرش ماشين وار جلوه مي كند، عوض نخواهد كرد.
اگر اين اصول را قبول كنيم تنها كار دستگاه آموزش و پرورش آن استكه با تدابير ويژه اي بتوانند عده اي از جوانان علاقه مند، با هوش و مستعد را به مراكز تربيت معلم جذب نمايد. زيرا مي دانيم وقتي وارد مدرسه شدند و آن تربيت ويژه و عشق به معلمي را آموختند، و شروع به كار معلمي كردند، ديگر از معلمي دست نخواهند كشيد.
ضمناً بايد گفت همانطوري كه لايق ترين فرمانده نظامي، بدون داشتن سربازان ورزيده و شجاع نمي توانند كاري از پيش ببرد و نخستين اقدام او تربيت سربازان و مجهز كردن ايشان است. همانطور يك مدير كل يا يك رئيس آموزش و پرورش هر قدر هم كه فاضل و مدير و مدبر و فعال باشد، اگر آموزگاران و دبيران تربيت شده و كاردان در اختيار نداشته باشد، نمي تواند كار مهمي از پيش ببرد.
ارشادات مرحوم محمد علي فروغي به معلمان :
1 – كوشش كنيد تا مدرسه براي فرزندان ما، زندان و درس براي ايشان عذاب نباشد. بدين معني كه تلاش كنيد مدرسه از نظر ساختمان و فضاي سبز و بهداشت و نور و رنگ بسيار با صفا و دلپذير باشد. بطوري كه دانش آموزان همواره از ورود به مدرسه شادمان شوند.
2 – رفتار معلمان، معاونان، مديران مدارس چنان باشد كه همه دانش آموزان را جذب نمايند. نمي گويم كه ابهت و هيبت نداشته باشند، بلكه اين حشمت و هيبت توأم با مهر و محبت باشد.
درس اديب اگر بود زمزمه محبتي
جمعه به مكتب آورد طفل گريز پاي را.
3 – درس را بايد با شادي و مسرت توأم ساخت، مطالب بايد با فهم دانش آموزان متناسب باشد، مخصوصاً معلمان بايد مطابق ذوق و استعداد و هوش دانش آموزان و حتماً به زبان ايشان تدريس كنند، زيرا اين پند بزرگ، يكي از اصول تعليم و تربيت است :
چون سروكار تو با كودك فتاد
پس زبان كودكي بايد گشاد.
4 – گفتار و كردار معلم بايد آميخته با ادب و كمال باشد، آنچه مي گويد و آنچه عمل مي كند بايد براي
دانش آموزان سرمشق باشد.
پاكيزگي، ادب، حسن خلق، راستي و درستي، نيكوكاري و شرافتمندي و صفات برجسته ديگر چيزهايي است كه اگر
دانش آموزان از معلمان، يعني پيشوايان فكري خود ببينند، صد چندان بهتر مي آموزند تا كتاب يا از واعظ و معلم
بي عمل بشنوند.
5 – در تعليم و تربيت در مرحله ابتدايي مانند مراحل ديگر بايد متوجه پرورش قوه فكر و انديشه دانش آموزان باشند و نه پر كردن حافظه ايشان، تمام مطالبي كه آموزش مي دهيد بايد دانش آموزان به خوبي درك كنند و ياد بگيرند، آنچه در سابق تأكيد مي كردند كه نوآموز مطلبي را حفظ كند، بكلي غلط و غيراصولي و باطل است.
6 – در آموزش مطالب به نوآموزان به هيچوجه شتاب نكنيد، آرام آرام ابتدا مطالب را شفاهي و از روي نقشه و تصاوير جالب توجه يا ابزارهاي آموزشي، وسايل آزمايشگاهي شرح دهيد. تا خود او كم كم با آنچه شما
مي گوييد يا اهداف مدرسه آشنا شود و بعد با نهايت دقت و با برنامه ريزي دقيق و زمان بندي شده به او كلمات و طرز محبت كردن و روش نوشتن را بياموزيد
www.iranika.ir
نوزدهم آبان 1386
تاكید بر آموزش ابتدایی
بدون شك در نظام آموزش و پرورش رسمی هر كشوری ، مقطع
ابتدایی هم به لحاظ كمی یعنی تعداد معلمان و دانش آموزان و
هم از نظر كیفی یعنی تاثیری كه این دوره در موفقیت تحصیلی
دانش آموزان در سراسر زندگی و دوران تحصیل دارد ، از اساسی
ترین و مهمترین مقاطع تحصیلی است.
بدون شك در نظام آموزش و پرورش رسمی هر كشوری
مقطع
آموزان و هم از نظر كیفی یعنی تاثیری كه این دوره در
موفقیت تحصیلی دانش آموزان در سراسر زندگی و دوران
تحصیل دارد ، از اساسی ترین و مهمترین مقاطع تحصیلی
است و به جرات می توان گفت هیچیك از دوره های تحصیلی
از چنین اهمیتی برخوردار نیستند ؛ دانش آموزانی كه
در دوره ابتدایی با ناكامی تحصیلی روبه رو هستند، در
تمام دوره های تحصیلی دچار اشكال می شوند. به همین
دلیل كشورهای پیشرفته تمام هم ل و كوشش خود را به
تعلیم و تربیت دانش آموزان در این مقطع معطوف كرده
اند و در این میان ، ژاپن موفقیت ترین و پیشرفته
ترین كشور در زمینه آموزش و پرورش به حساب می آید.
اما براستی ریشه این موفقیت در كجاست؟ معلمان مدارس
ابتدایی در ژاپن معمولا از میان هدفهای آموزش و
پرورش این دوره بیش از پیشرفت تحصیلی دانش آموزان و
گسترش مهارت های ویژه به رشد عاطفی ، اجتماعی و خود
ادراكی دانش آموزان توجه دارند. آنها محیطی را
سازماندهی می كنند كه بر روابط انسانی ، پیوندهای
عاطفی ، صمیمیت ، رفتار گروهی و احساس تعلق خاطر به
مدرسه استوار است.
مبانی آموزش و پرورش ابتدایی ژاپن بیشتر بر شوق
انگیز بودن مدارس ابتدایی ، توجه زیاد به رشد شخصیت
كودك و ارائه محتوای مناسب تاكید می كند. برنامه های
درسی دوره ابتدایی در ژاپن ۲ ویژگی مهم دارد: برنامه
درسی ژاپنی ها خیلی مقتدرانه است و به تعبیر
كارشناسان مختصر و مفید است و از سوی دیگر، بر رشد
همه جانبه كودكان تاكید دارد.
● آموزش و پرورش ژاپن
مطالعات تطبیقی نشان می دهد كه آموزش و پرورش عمومی
و بویژه دوره ابتدایی در ژاپن از كیفیت بالایی
برخورداراست. ازرا وگل ، استاد دانشگاه هاروارد در
پژوهش خود به این نتیجه رسیده است كه كودكان ژاپنی
كه دوره آموزش عمومی خود را در مدارس حومه شهرهای
امریكا به پایان رسانیده اند، وقتی به ژاپن باز می
گردند، یك تا ۲ سال در درسهای علوم طبیعی و ریاضیات
از همسالان خود كه در ژاپن تحصیل كرده اند، عقب
ترند. پژوهش های تطبیقی دیگری نشان می دهد كه ژاپنی
ها در مقایسه با مردم دیگر كشورهای صنعتی ، قوانین
را كمتر نادیده می گیرند و این امر تا حدود زیادی
ناشی از موفقیت آموزش و پرورش مدارس دوره ابتدایی در
پرورش اجتماعی و اخلاقی و مهارت های زندگی كودكان
است. در زمینه عوامل موثر بر رشد شناختی كودكان در
ریاضی و علوم ، كودكان ژاپنی در دریافت مفاهیم
ادراكی از همتایان دیگر كشورها جلوترند و براساس
آزمون های مختلف و مشاهده منظم كلاسهای دوره ابتدایی
از سوی كارشناسان ، خلاقیت كودكان ژاپنی برای مربیان
خارجی بسیار عجیب و آموزنده بوده است. بعلاوه ،
بسیاری از پژوهشگران ، آموزش و پرورش ابتدایی ژاپن
را در حوزه خواندن ، هنر، موسیقی و مطالعات اجتماعی
نیز موفق تر می دانند. براستی ریشه این موفقیت ها در
كجاست؟ آیا این همه موفقیت به دلیل طولانی بودن سال
تحصیلی یا كارآمدی برنامه درسی ملی ژاپنی هاست؟ آیا
به دلیل توجه خانواده ها به آموزش و پرورش كودكان یا
توجه دولت به معلمان مدارس است؟ آیا با فرهنگ آموزش
و روشهای به كار رفته در آموزش و پرورش مدارس ارتباط
دارد یا به روشهای پرورش حرفه ای معلمان برمی گردد؟
و یا...؟
● برنامه درسی تلفیقی
این برنامه از آوریل سال ۲۰۰۳ در همه مدارس ژاپن
اجرا می شود و بازنگری در برنامه های درسی مدارس است
به نحوی كه فرصت لازم برای یادگیری تلفیقی یا مطالعه
تلفیقی در برنامه های آموزشی و درسی فراهم می شود.
این برنامه به عنوان یك ماده درسی نیست ، بلكه فرصت
یادگیری است كه در مدارس و برای دانش آموزان در نظر
گرفته شده است و هر مدرسه با توجه به شرایط طبیعی ،
فرهنگی ، جغرافیایی ، آموزشی و اجتماعی باید محتوای
لازم برای آموزش آن را به كمك خود دانش آموزان فراهم
كند. هدف اساسی این برنامه برقراری ارتباط موثر میان
عناصر و موضوعات مختلف برنامه درسی در فعالیت های
آموزشی مدارس است. معمولا و به طور سنتی در برنامه
های آموزشی مدارس دیوار محكمی میان موضوعات درسی
كشیده شده است و هر ماده درسی صرف نظر از دیگر مواد
به طور مستقل آموزش داده می شود. این روند برآمده از
گسترش موضوعات درسی و مواد آموزشی در نظام آموزش
عالی است كه در برنامه های آموزشی مدارس نیز تاثیر
قابل توجهی داشته است.
تصمیم به بازبینی برنامه های درسی و آموزشی مدارس و
فراهم كردن فرصتهای جدید یادگیری در قالب برنامه
درسی تلفیقی برای دانش آموزان بیشتر برای این منظور
صورت گرفته است كه دیوارهای بلند و مستحكم میان
موضوعات و مواد درسی را كوتاه تر و منعطف تر كند.
این برنامه بیش از آن كه بخواهد دانش معینی را به
دانش آموزان القائ كند. به دنبال فراهم كردن زمینه
های لازم برای شكوفایی قابلیت های فردی دانش آموزان
و گسترش تجربه های فردی و مستقل آنهاست. بعلاوه
كوشش می كند تا به آنها بیاموزد چگونه فكر كنند. تصمیم
بگیرند، اندیشه های خود را سازماندهی كنند، مهارت
های یادگیری ، پژوهش ، جمع آوری و تجزیه و تحلیل
اطلاعات را به دست آورند. در ارتباط با محیط اطراف
خود بیاموزند و آموخته های خود را با جامعه و زندگی
روزمره مرتبط كنند. در عین حال ، به مدارس توصیه شده
است تا با توجه به موقعیت خود حتی الامكان موضوعاتی
نظیر تفاهم و ارتباطات بین المللی ، مهارت های لازم
زندگی در دنیای اطلاعات و ارتباطات ، سواد فناوری
اطلاعات ، تفكر خلاق ، مسائل محیط زیست ، بهداشت و
ایمنی فردی و اجتماعی ، مشاركت دانش آموزان در اداره
مدرسه ، یادگیری از طریق شبكه مهارت های روابط
انسانی ، مشكلات فرهنگی و اجتماعی جامعه ژاپن و غیره
را مورد توجه قرار دهند. روش آموزش بیشتر كاربردی ،
عینی و تجربی است و كمتر از روشهای معمول سخنرانی آن
هم در فضای سنتی كلاس برای آموزش این درس استفاده
می شود. معلمان نه تنها معلمان رسمی مدرسه بلكه والدین
شهروندان ، دوستان و همبازی ها، مسوولان فرهنگی ،
علمی ، اجتماعی و صنعتی نیز هستند و مكانهای آموزشی
نه تنها مدرسه بلكه شامل پاركها، كارگاه های صنعتی و
خدماتی ، كتابخانه ها، موزه ها، رودخانه ها، كوهها،
موسسات اجتماعی و آزمایشگاه های مختلف نیز هست.
دانش آموزان به روش فعال در فرآیند یاددهی یادگیری
مشاركت می كنند و خود در تهیه و سازماندهی محتوا،
ارائه درس و ارزشیابی آن بویژه در موضوعات بین رشته
ای نقش اساسی دارند.
● كاهش محتوای آموزشی
شورای بررسی برنامه های آموزشی و درسی وزارت آموزش و
پرورش ژاپن بر این باور است كه كاهش حدود ۳۰ درصدی
محتوای آموزشی و ساعات كلاسها از سال ۲۰۰۲ علاوه بر
فراهم آوردن فرصتهای لازم برای یادگیری تلفیقی و
انتخاب دروس اختیاری در دوره های ابتدایی و اول
دبیرستان ، امكان انعطاف در برنامه های درسی ، فراهم
آوردن زندگی شوق انگیز در مدرسه ، فرصتها و زمینه
های لازم برای خلاقیت ، زندگی با نشاط و خرسندی از
زندگی در مدرسه را برای دانش آموزان فراهم می كند.
البته از طرف مجامع علمی و موسسات تحقیقات تربیتی
نگرانی هایی درباره افت تحصیلی و كاهش توانایی های
علمی دانش آموزان به گوش می رسد. ولی وزارت آموزش و
پرورش بر این باور است كه به استناد پژوهش ها و
مطالعات انجام شده ، كاهش محتوای آموزشی دوره ها و
ساعات كلاسها و روزهایی كه دانش آموزان به مدرسه می
روند اجتناب ناپذیر است و این تغییرات موجب شكست
تحصیلی و كاهش توانایی های علمی دانش آموزان نمی شود
شانزدهم آبان 1386
آموزش علوم تجربی در پایه دوم ابتدایی
در برنامه آموزش علوم معمولا محدوده ی دانشی که
دانش آموزان در هر پایه کسب میکند مشخص شده
است . این دانستنی ها زمینه چهارگانه زیر را شامل می شود :
الف) بدن انسان وبهداشت آن (علوم بهداشت)
ب) محیط زنده (علوم زیستی)
ج) محیط غیر زنده (علوم زمینی)
د)ماده وانرژی(علوم فیزیکی)
اما از آنجا که پرورش مهارت های یادگیری برای یادگیری
پایدار ضروری است پس در این قسمت به مهارت هایی
که پرورش آنها از اهداف مهم اموزش علوم می پردازیم
.
مهارت ها
1. مهارت مشاهده :
مشاهده چیزهای زیادی را درباره دنیای اطراف به ما می
آموزد ما از طریق حواس خود به مشاهده پدیده های
طبیعی و مواد در اطرافمان می پردازیم .مهم ترین
اعمالی که نشان دهنده مشاهده عملی هستند عبارت
اند از :
- استفاده از چند حس
- توجه به جزییات
- مشخص کردن شباهت ها و تفاوت ها
- تشخیص ترتیب رخ دادن وقایع
- استفاده از وسایل کمکی حواس مثلا ذره بین
2. مهارت برقراری ارتباط :
توانایی بر قراری ارتباط با دیگران در اغلب کارهای روزمره
ما اهمیت دارد .بدیهی است که دانش امزان در مواقی
یاد میگیرند که ایده های خود را به شیوه های گوناگون
مطرح کنند نقد ها را بشنوند تا برای اصلاح کار خود
روشی تازه پیدا کنند .
3. مهارت اندازه گیری :
مهارت در اندازه گیری با استفاده از ابزار مناسب سبب
میشود تادانش اموزان در هنگام مشاهده از مهارت ها
اندازه گیری هم استفاده کنند وبنابراین مشاهده دقیق تر
انجام دهند
4. مهارت کاربرد ابزار :
مهارت کاربرد ابزار از جمله مهارت های پایه ای است .
پرورش توانایی برش چهار گوشه ای که بر روی کاغذ
رسم شده چسباندن قطعات مختلف مواد استفاده از
ذره بین با اینکه ساده به نظر می آیند اما اگر به درستی مسیر اموزش خود را طی نکند در عمل اتفاق نمی
افتد .نقاشی کردن آزمایش کردن مدلسازی از جمله
مواردی هستند که به کمک آنها میتوانید مهارت کاربرد ابزار را در دانش آموزان را افزایش دهید.
5. مهارت استنباط کردن و نتیجه گیری :
استنباط گفته ای است که فراتر از شواهد قرار می گیرد
ودر واقع سعی دارد که مشاهدات را تفسیر کند و
توضیح دهد . اما به هر حال هر استنباطی بر پایه یک
مشاهده استوار است استنباط حدس و گمان نیست زیرا
حدس مبنای دقیق ندارد وبر شواهد متکی نیست .
6. مهارت پیش بینی کردن:
بیان اتفاقاتی که ممکن است در اینده به وقوع پیوندند و
این با حدس زدن متفاوت است زیرا پیش بینی بر اساس
اطلاعات انجام می گیرید مثال: ابرها تیره هستند
( مشاهده)
تیره گی ابرها به خاطر فشردگی زیاد ابرهاست
(تفسیر و استنباط)
فکر می کنم چند ساعت بعد باران بیاید ( پیش بینی)
7. مهارت تشخیص متغیر ها :
توانایی تعین متعییر ها در یک آزمایش اینکه کدام یک
متغیر و کدام یک مستقل هستند در نتیجه گیری بسیار مهم است
8.مهارت فرضیه سازی :
زمانی که برای استنباط خود از مشاهدات توضیحی اریه
می دهیم در حقیقت فرضیه سازی می کنیم . به عبارت
دیگر فرضیه اظهار نظر ما برای توضیح دادن یک خاصیت
است این توضیح لازم نیست همواره صحیح باشد ولی باید با دلایل موجود منطبق باشد.
9.مهارت طراحی تحقیق:
پرورش انسان های توانا که بتوانند توانایی حل مسایلی
که با آن روبه رو می شوند را داشته باشند .
هشتم آبان 1386
نقاشی کودک ، بیانگر شخصیت درونی
خانه ، درخت ، خورشید ، در نقاشی کودک
نقاشی کودک ، بیانگر شخصیت درونی (2)
خانه
در نقاشیهای کودکان خانه بیش از هرچیز دیگری کشیده می شود. در شروع کار معمولا خانه به صورت یک مر بع که بر بالای آن یک مثلث قرار دارد، و سپس دیوارهای اطراف خانه کشیده می شود.
خانه نماد پناهگاه و هسته اصلی و گرمی خانواد ه ایست که ممکن است مورد علاقه یا تنفر کودک باشد. خانه هایی که کودکان ترسیم می کنند ممکن است دارای باغچه و گل و درهای بزرگ و پنجره و پرده های رنگین باشد. چنین خانه ای ، نماد یک زندگی سعادتمند است که کودک در آن احساس آرامش می کند. بر عکس اگر، خانه ای بدون در ورودی، با دیوارهایی بلند وبه گونه ای منزوی و دور افتاده ترسیم شود معنای متفاوتی پیدا می کند. مثلاً اگراین خانه بین سنین 5 تا 8 سالگی ترسیم شود نشانگر خجالتی بودن کودک و وابستگی شدید او به مادر است. بعد از 8 سالگی نشانگر احساس خود کوچک بینی و تنهایی کودک ود رنوجوانی نشانگر شرم و حیای بیش ازحد ، و داشتن احساسات رقیق است.
درخت
بسیاری از روانشناسان از درخت به عنوان موضوعی جهت شناخت شخصیت کودک استفاده کرده اند. برای تجزیه و تحلیل نقاشی درخت باید سه قسمت اصلی آن را مشخص کرد که عبارتند از ریشه، تنه، شاخه و برگها.
ریشه که در زمین فرو رفته و درخت از آن غذا دریافت می کند، نماد ناخود آگاه و فشارهای غریزی است تنه پرثبات ترین و مشابه ترین عامل به خود کودک است، بنابر این بیانگر مشخصات دایمی و عمیق شخصیت اوست. شاخه ها و برگها بیانگر طریق ارتباطی او با دنیای خارج است.
مثلاً تنه درخت ممکن است کوتاه یا بلند کشیده شود، بچه ها در سنین قبل از دبستان تنه درخت را بلند ترسیم می کنند، ولی بعد ازاین سن، بلند بودن تنه درخت اغلب نشانگر عقب افتادگی فکری و یا بیماریهای عصبی و یا آرزوی بازگشت به دنیای کوچکی و قبل ازمدرسه است. برعکس اگر تنه درخت کوتاه کشیده شود، نشانگر جاه طلبی و بلند پرواز بودن کودک است . تنه درخت ممکن است صاف یا کج کشیده شود که درحالت دوم نشانگر عدم ثبات کودک است.
شکل شاخه ها و برگها و یا قسمتهای بالای درخت نیز دارای معانی مختلفی است. به عنوان مثال شکل منظم شاخه ها نشان می دهد که کودک کمتر به تمایلاتش متکی است و بیشتر به نتیجه گیریهای منطقی دست می زند و یا بالعکس شکل نامنظم و درهم شاخه ها بیانگر این است که با کودکی بلغمی مزاج و در خود فرو رفته که آمادگی هیچ گونه تغییر و تحولی را ندارد روبرو هستیم. گاهی نیز درختی که کودک ترسیم می کند فاقد شاخه است که این امر نشانگر عدم گسترش استدلال و تفکر منطقی و درگیر بودن فرد با عالم رویاست. برگها نیز برحسب چگونگی ترسیم آن، تعابیر مختلفی دارند. مثلاً ترسیم برگهای منظم ویک شکل مخصوص کودکی است که مسایل را به سادگی می فهمد و قادر به ارتباط با دیگران است. و یا نشان دادن برگها به صورت هاله ای سبز رنگ در اطراف شاخه ها، تمایل کودک به تاثیر گذاری و تسلط بیشتر بر روی محیط را نشان می دهد. برگهای پاییزی و یا برگهای در حال ریخته شدن بیشتر در نقاشیهای نوجوانان و کودکان منزوی دیده می شود. چنین ترسیمی از برگ، مانند هر حرکت پایین رونده دیگر، مبین یاس و سرخوردگی تلقی می شود.
خورشید
خورشید به علت نقش مهمی که بر عهده دارد و نیز تلالو آن ، در نقاشیهای بیشتر کودکان دیده می شود. تصویر خورشید بیانگر امنیت، خوشحالی، گرما، قدرت و به نظر بعضی پژوهشگران نماد پدر مطلوب است. وقتی رابطه پدر و کودک خوب است خورشید به طور کامل و در حال درخشیدن نمایش داده می شود هنگامی که این ارتباط مطلوب نیست خورشید در پشت کوه ناپدید است ویا به صورت قوسی در افق دیده می شود و اگر کودک از پدرش هراس داشته باشد، خورشید به رنگ قرمز تند یا سیاه که مضطرب کننده است ترسیم می شود.
با وجود این نحوه نمایش خورشید – مانند سایر موضوعهای نقاشی ممکن است به حال و حوصله لحظه ای کودک و نه به تفاهم و عدم تفاهم بین کودک و پدر بستگی داشته باشد. بنابراین قبل از هر قضاوت و تعبیری دراین مورد، بهتر است چندین نقاشی یک کودک را مورد بررسی قرار داد تا معلوم شود آیا این پدیده مرتب تکرار می شود یا خیر. وآنگاه به تجزیه و تحلیل آن پرداخت. درتجزیه تحلیل و تفسیر نقاشی کودک باید به نقش آموزش و یاد گیریهای قبلی نیز توجه داشته باشیم .
رنگ در نقاشی کودکان
کودک در نقاشیهای خود به دو صورت از رنگ استفاده می کند؛ یکی نمونه سازی عینی (طبیعی ) مثلاً رنگ آبی برای دریا، رنگ سبز برای چمن و رنگ زرد برای خورشید؛ ودیگر استفاده روانشناختی از رنگ، به این صورت که کودک از طریق رنگ به برون ریزی عواطف و احساسات خود می پردازد. مثلاً برای تجسم حوادث و یا موجودات اطراف خود از رنگهایی کمک می گیرد که به طور ناخود آگاه به ذهن متبادر می شوند و قانون و قاعده خاصی ندارند. به عنوان مثال برای نشان دادن مهربانی یک شخص او را به رنگ سبز، رنگ آمیزی می کند و یا عصبانیت شخص دیگر را با رنگهای سیاه و سرخ نشان می دهد .
نقاشی از روی مدل
بسیاری از والدین یا معلمین، نقاشی کودکان را به کپی کردن محدود می کنند. برای کودکان کوچکتر معمولاً از آلبومهایی استفاده می شود که کودک باید یک شکل را از روی یک شکل رنگ شده آن رنگ آمیزی کند. و یا از روی شکل دیگری، شکل ناقصی را تکمیل کند. کودکان بزرگتر نیز از منظره یا صورت کپی می کنند و به این صورت است که والدین و معلمان تصور می کنند آموزش واقع گرایانه که بر اساس آن کودک حقیقت بیرونی را با شکل های " منظم " و رنگهای " دقیق " یاد می گیرد، باید تعلیم داده شود.
همچنان که اشاره کردیم، در نقاشی کودک، خطی که بر تصویر صورت برادر کشیده شده است ویا حذف قائل شدن، بکار گیری رنگ، از بین بردن و یا بیش از حد بزرگ جلوه دادن بعضی حوادث همگی حکایت از نشانه ها و علائمی می کنند که دارای معانی روشن هستند و بزرگسالان با کمی دقت قادر به مشاهده و تعبیرآن می شوند.
نادیده گرفتن این ندای کمک و یا سرکوب کردن آن با عمل کسل کننده کپی برداشتن و رسم هندسی کشیدن، به معنی رها کردن کودک به حال خود و یا مجبور کردن او به ورود زود رس به نوعی زندگی ریا کارانه و سرکوبگر است.
منابع :
1- ارزشیابی شخصیت کودکان بر اساس آزمونهای ترسیمی، دکتر پریرخ دادستان، انتشارات رشد، چاپ دوم، تهران 1376
2- نقاشی کودکان و مفاهیم آن، آناالیوریو فراری، ترجمه عبدالرضا صرافان ، انتشارات دستان ، چاپ چهارم، تهران 1371
3- نقاشی و کاربرد تست در خانواده ، پ . دادستان – م منصور، انتشارات رشد، چاپ اول، 1371
4- نقاشی و نوشته های کودکان، کاوه داداش زاده، انتشارات گوتنبرگ ، چاپ اول، 1372
لینک :
- شش روش برای ایجاد مغز هوشیار
- روشهای پرورش خلاقیت در كودكان
- چگونه كودك را به كتاب خواندن علاقه مند كنیم؟
- نكته ها و توصیه های تربیتی كودكان (1)
- كودكان 4 تا 6 ساله را بهتر بشناسیم
- پرورش اعتماد به نفس ( قسمت2)
- هفت پیشنهاد مفید و كارساز در تربیت صحیح كودكان
- 11 روش ساده و موثر برای تربیت و پرورش كودكی شاد
- لحظه های موفق در تربیت فرزند
- تشویق و تنبیه ، اصلی مهم در تربیت اسلامی
- چگونه ضریب هوشی كودكم را افزایش دهم ؟
- 30 راه ساده برای افزایش بهره هوشی كودكان
http://www.tebyan.neهشتم آبان 1386
نقاشی بچه ها را چگونه تفسیر كنیم
نقاشی به ما كمك می كند تا به دنیای درونی و روح كودك پی ببریم، بدانیم چه نیازهایی دارد، آیا كودك ناسازگار یا بیمار است؟ در بزرگسالی می خواهد چه كاره شود و… به دلیل علاقه ی بسیار ی از خانواده های عزیز و اهمیت نقاشی كودكان در این مقاله مفهوم خورشید، ماه، آسمان، زمین، اتومبیل و حیوانات رابا هم بررسی می كنیم، لطفاً توجه داشته باشید كه شما به كودك، موضوع نقاشی نمی دهید و خودش آزادانه نقاشی می كند.
1ـ خورشید و ماه
در اغلب نقاشیهای كودكان، خورشید دیده می شود. خورشید نشانه ی امنیت، خوشحالی، گرما، قدرت و به قول روانشناسان خورشید به معنی پدر است. وقتی رابطه كودك و پدر خوب است كودك خورشید را در حال درخشیدن می كشد و وقتی رابطه ی آن دو مطلوب نیست كودك خورشید را در پشت كوه ناپدید می كند.
ترس كودك از پدر به رنگ قرمز تند و یا سیاه در نقاشی دیده می شود. البته با یك نقاشی ما به قضاوت نمی پردازیم بلكه باید چندین نقاشی كودك را بررسی كرد. ماه نشانه ی نیستی است. اغلب كودكان ماه را كنار قبر و قبرستان می كشند. كودكان در نقاشی خود ماه را با مرگ معنی می بخشند.
2ـ آسمان و زمین
آسمان به معنی الهام و پاكی است. ولی زمین به معنی ثبات و امنیت می باشد. كودكان خیلی كوچك هیچ وقت خطی برای نشان دادن زمین ترسیم نمی كنند، ولی در سن 5 یا 6 سالگی كه آغاز به درك دلایل منطقی می كنند به كشیدن زمین نیز می پردازند.
3ـ اتومبیل
درجامعه ی امروزی ماشین نشانه قدرت است، به همین دلیل در نقاشیهای كودكان مخصوصاً پسر بچه ها ماشین زیاد دیده می شود. وقتی یكی از اعضای خانواده كه اغلب پدر و گاهی خود كودك است، رانندگی می كنند، از دیدگاه برون فكنی اهمیت پیدا می كند. بیشتر نوجوانان به بهانه ی اینكه كشیدن تصویر آدم حوصله شان را سرمی برد یا سخت است، از كشیدن شكل آدم خودداری می كنند اما به اعتقاد پژوهشگران ترجیح دادن كشیدن ماشین در این دوره خود به خود نشان دهنده ی وابسته بودن شخص به دنیای خارج و زندگی ماشینی است. البته این مسائل بستگی به سن، فرهنگ و عوامل ذهنی و… نوجوان دارد.
4ـ حیوانات
اگر در نقاشی كودك شما تصاویر حیوانات دیده می شود ، ممكن است دلایل مختلفی وجود داشته باشد كه شما با صحبت كردن با كودك پی به آن می برید. كودكی كه در روستا زندگی می كند و یا حیوانات خانگی دارد و یا عاشق حیوانات باشد و یا حتی زیاد به باغ وحش برود طبیعی است كه حیوان بكشد. پس فرهنگ و طرز زندگی كودك در خانواده از اهمیت زیادی برخوردار است. اگر كودك به نوعی با حیوانات رابطه نداشته باشد و حیوان برای او در دسترس نباشد تصویر حیوان در نقاشی او اهمیت خاصی پیدا می كند. گاهی ممكن است كودك احساس گناه و تقصیری را كه تجربه كرده و جرأت نكرده آن را ابراز كند در نقاشی و در قالب حیوان نشان دهد.
مثلاً كودكی ممكن است به دلیل اینكه دیشب درجایش خرابكاری كرده و سرزنش شده ، احساس گناه كرده باشد و در نقاشی اش شكل حیوان خاصی را مثل مارمولك بكشد. كشیدن حیوانات درنده نشانه ی فشارهای درونی مخفی كودك است. مثلاً كودكی كه نسبت به برادر كوچكتر تازه به دنیا آمده اش حسادت می كند، در نقاشی ممكن است گرگ بكشد كه این نشان دهنده ی ترس و دلهره ی كودك از تازه وارد كوچولو است.دوستان خوبم، توجه داشته باشید كه در تجزیه و تحلیل نقاشی كودكان كه كاری بسیار ظریف و حساس است چون یك كار تخصصی و تجربی است شما رأی قطعی نمی دهید. كودك شما باید خودش به میل خودش موضوع نقاشی را اتنخاب كند.
شما نباید بالای سر او بنشینید و به او مداد رنگی به میل خودتان بدهید. او در نقاشی كردن باید آزادی كامل داشته باشد. در پایان نقاشی از كودك بخواهید كه در مورد تصاویر كشیده شده برای شما حرف بزند. این گونه اطلاعات به شما در تجزیه و تحلیل نقاشی كودك كمك می كند. كودكان را به كشیدن تشویق كنید اما آنها را مجبور نكنید كه همین الان برای شما نقاشی بكشند.
منبع : سایت عیاران
مقالات مرتبط :
هشتم آبان 1386
اهميت آموزش علوم تجربي در مقطع ابتدايي
فراگيري علوم تجربي به كودكان كمك مي كند تا روش هاي شناخت دنياي اطراف خود را بهبود بخشند. براي اين منظور آن ها بايد مفاهيمي كسب كنند كه به آن ها كمك كند تا تجارب خود را با يكديگر مرتبط سازند مثلاً : «نگاه كن گياهي كه در نزديك پنجره بوده، خوب رشده كرده ولي گياهي كه در آن اتاق تاريك بوده پژمرده شده است، چون گياه به نور احتياج دارد تا رشد كند.» آن ها بايد روش هاي كسب اطلاعات، سازماندهي ، كاربرد و آزمايش كرده را بياموزند. اين فعاليت ها توانايي آن ها را در درك دنياي اطراف تقويت مي كند و آنان را براي تصميم گيري هاي هوشمندانه و حل مسايل زندگيشان ياري مي دهد. «گلدان را از اتاق كم نور به پشت پنجره ي روبه آفتاب بگذارم، ببينم چه مي شود.»
امروزه آموختن علوم تجربي همچون سوادآموزي و حساب كردن امري اساسي و ضروري است كه با زندگي روزمره ي ما در ارتباط است و با پيشرفت تكنولوژي اهميت آن بيشتر شده است. به عبارت ديگر آموزش علوم بيشتر به آموزش راه يادگيري مي پردازد كه آگاهي از آن براي هر كودكي لازم است،چرا كه او در دنيايي زندگي مي كند كه سريعاً در حال تغيير است و وي بايد قادر باشد خود را دايم با آن تغييرات هماهنگ سازد. گفته اند كه در 20 سال ديگر سرعت رشد اطلاعات آن قدر سريع است كه كمتر از 75 روز ميزان اطلاعات و دانش بشر دو برابر مي شود و بنابراين آنچه مهم است يادگيري شيوه كسب اطلاعات و به روز كردن و پردازش آنهاست و نه كسب اطلاعات به مثابه يك بسته ي دانشي. به اين دليل فراگيري علوم تجربي دو جنبه ي مثبت دارد. هم فرايند است و هم فراورده.
فرايند علوم: روش يافتن اطلاعات،آزمايش نظريات و توضيح و تفسير آن هاست.«از دو گلدان كاملاً مشابه ، يك گلدان را در جاي كم نور و ديگري را در جاي پر نور مي گذارم به اندازه اي هم آب مي دهم تا ببينم آيا واقعاً ميزان تابش نور بر رشد گياه اثر دارد؟»
فراورده ي علوم: نيز آراء و عقايدي است كه مي تواند در تجارب آتي به كار گرفته شود. اين كه مي گوييم«مي تواند» به اين معني است كه آموزش علوم فقط زماني فوايد بالا را دارد كه مراحل صحيح و مناسب خود را طي كند و گرنه هيچ تضميني براي دستيابي به آن ها نيس. و چون اين دو، يعني فرايند علوم و فراورده ي علوم شديداً به يكديگر وابسته اند، بسط و پرورش آن ها نيز بايد همراه هم تحقق پذيرد. اين موضوع در انتخاب انواع فعاليت هاي آموزشي دانش آموزان از اهميت ويژه اي برخوردار است. مثلاً آموزش مفهوم «گرما باعث افزايش حجم مواد مي شود.» يك (فراورده ي علم)، بايد از طريق مسير مناسب و انجام فعاليت مناسب ، (فرايند علم) ، طي شود تا آموزش به واقع اتفاق افتد. قبل از توجه به اين مورد، به دو نكته ي مهم ديگر كه بر اهميت آموزش علوم تاكيد دارد مي پردازيم. اول اين كه چه ما علوم را به كودكان آموزش دهيم،چه ندهيم، آنان، خود، از اولين سال هاي كودكيشان، عقايد و نظرياتي در باره ي دنياي اطراف خود كسب مي كنند. مثلاً بسياري معتقدند«اگر در كتري را ببنديد، آب در دماي كم تري مي جوشد» ، يا «جريان الكتريسيته زماني كه سيم ها تاب نخورده بيشتر است» و بسياري تصورات غلط ديگر كه بر تصورات كودكان در مورد تجاربشان اثر مي گذارد. مسئله ي ديگر اين كه اگر كودكان به خود گذاشته شوند با تصوراتشان عقايد خلق مي كنند كه بيشتر غيرعلمي اند؛ مثلاً «براي به حركت درآوردن اجسام نيرو لازم است حال آن كه براي متوقف ساختن آن ها نيرويي لازم نيست».از آن جا كه اين عقايد را مي شود آزمايش كرد، وظيفه ي آموزش علوم اين است كه به كودكان اولاً علاقه مندي و ثانياً مهارت كافي براي انجام اين آزمايش ها داده شود. انجام آزمايش ها نه تنها باعث اصلاح عقايد آن ها مي شود، بلكه به آنان مي آموزد كه در علوم تجربي نسبت به آنچه «حقيقت» ناميده مي شود شك كنند مگر آن كه صحت آن را از طريق آزمايش تجربه كنند. از اين طريق به راحتي مي توان فرايند «فرضيه سازي» را براي آنان توضيح داد و به اين ترتيب آن ها در مي يابند كه گاه عقايد و نظرياتي وجود دارند كه صحت آن ها از طريق آزمايش ها و تجارب سازگارند، مفيد ند.
فراگيري اين آموزش در اوايل دوران كودكي از دو نظر اهميت دارد، يكي آن كه كودكان در مي يابند كه عقايدي صحيح است كه مستدل باشد و دوم اين كه احتمال پذيرش نظريات غيرمستدلي كه با مفاهيم علمي در تضاد مستقيم است كم مي شود. آنچه مهم است اين است كه بررسي هاي متعدد نشان داده كه هر چه طول مدت زماني كه فرد عقيده ي غلطي را كسب كرده زيادتر باشد امكان تغيير آن مشكل تر است در عمل ديده ايم فرايند تغيير نظر دانش آموزان دبيرستاني هنگامي كه نظر غيرعلمي را پذيرفته اند بسيار مشكل تر از اين فرايند در دانش آموز ابتدايي است. بزرگسالان در مقابل تغيير عقيده مقاومت مي كنند و اين خود مانعي بزرگ در آموزش علوم به دانش آموزان بزرگسال است. به اين دليل اگر آموزش علوم در دوره ي دبستان مسير منطقي خود را طي كند، مانع پيدايش بحران در دوره ي دبيرستان خواهد شد. هنگامي كه دانش آموز دبستاني ياد مي گيردكه پذيرش اين نظريه كه «بستن در قابلمه ي آبي كه روي شعله است باعث مي شود آب در دماي كم تري بجوشد» بايد با آزمايش كردن همراه باشد، و زماني كه آزمايش اين نظريه را رد كرد او به سادگي قبول مي كند كه بايد انعطاف پذير باشد و اشتباهات را بپذيرد. به اين دليل اين دانش آموز در دوره ي دبيرستان در دروس علوم تجربي نظريات غيرعلمي خود را ساده تر كنار مي گذارد.
منبع: كتاب معلم (راهنماي تدريس) علوم تجربي سوم دبستان ، سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي وزارت آموزش و پرورش ، چاپ اول 1381 http://hamyari200.mihanblog.com/
