تاریخچه برنامه ریزی در ایران

همزمان با آغاز روابط سياسي ايران با غرب در عصر فرمانروايي پادشاهان قاجار، روابط فرهنگي نيز ميان ايران و اروپا برقرار شد. در نتيجه بسياري الگوهاي آموزشي و فرهنگي غرب به نظام آموزشي ايران راه يافت. مسئولان مملكتي و فرهنگي به تدريج اقداماتي براي پذيرش الگوهاي فرهنگي و آموزشي غرب به عمل آوردند كه بعدها زمينه ساز پذيرش روشهاي برنامه ريزي به شيوه ي كنوني شد و در نهايت در تكوين نظام برنامه ريزي آموزشي در ايران نقش مهمي ايفا كرد. از آنجا كه برنامه ريزي آموزشي در ايران مانند ساير كشورهاي جهان در قالب توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي انجام مي گيرد، از اين رو در اينجا سعي مي شود كه نخست تاريخچه ي مختصر برنامه ريزي اقتصادي _ اجتماعي بررسي شود ،سپس به تاريخچه برنامه ريزي آموزشي پرداخته شود.
براي اولين بار در سال 1316 ، شورايي به نام شوراي اقتصاد به وجود آمد و بر آن شد تا برنامه اي براي رشد اقتصادي و اجتماعي كشور تدوين كند، ولي اين شورا عملا كاري از پيش نبرد و موفق به تنظيم برنامه اي نشد. پس از مدتي دوباره فكر تنظيم برنامه توسعه اقتصادي قوت گرفت و در فروردين 1325 به موجب تصويب نامه هيئت وزيران، هيئتي به نام«هيئت تهيه نقشه اصلاحي كشور» به رياست وزير دارايي وقت تشكيل و مأمور شد تا در خصوص اطلاعات مورد نياز، مطالعاتي به عمل آورد و در نتيجه مطالعات خود را براي تصويب به هيئت وزيران پيشنهاد مي كند. هيئت مزبور براساس طرحهاي وزارتخانه ها، برنامه 62 ميليارد ريالي، براي مدت هفت سال تنظيم كرد و چون به اين نتيجه رسيد كه قدرت مالي كشور اجازه اجراي اين طرح را نخواهد داد، بر آن شد تا قسمتي از وجوه لازم براي برنامه از طريق وام خارجي تأمين شود. در نيمه دوم سال 1325 دولت تصميم گرفت تا از بانك بين المللي توسعه و ترميم وام دريافت كند. بانك مزبور از دولت ايران بررسي جزئيات طرحهاي پيشنهادي ايران را درخواست كرد. به همين دليل دولت وقت برآن شد تا از شركت امريكايي موريس نودسن براي بررسي طرح پيشنهادي خويش كمك بگيرد. نمايندگان شركت مزبور به ايران آمدند و پس از مطالعه طرح پيشنهادي ايران و تحقيقات گوناگون، در سه ماه دوم سال1325 گزارشي با عنوان برنامه توسعه و عمران ايران به دولت وقت تسليم كردند. اعتبار لازم براي اجراي برنامه هفت ساله اول، 62 ميليارد ريال، به 61 ميليارد ريال تقليل يافت و بدين سان لايحه هفت ساله اول در بهمن سال1327 به تصويب مجلس رسيد. از آن جا كه از پيش تهيه شده بود حدود 32 درصد از وجوه مورد نياز از بانك بين المللي توسعه و ترميم وام گرفته شد و بانك بين المللي خواستار اطلاعات تفصيلي درباره طرحهاي عمراني دولت ايران بود، در بهمن سال1327 قراردادي با مؤسسه امريكايي مشاوران ماوراي بحار منعقد شد تا يك برنامه تفصيلي بر اساس برنامه هفت ساله اول تهيه كند. مشاوران ماوراي بحار، پس از ورود به ايران و مسافرت به نقاط مختلف كشور در مهر سال1328 ، برنامه اي براي توسعه اقتصادي_ اجتماعي ايران تهيه و تسليم كردند و پس از آن دولت ايران با مقامات بانك جهاني وارد مذاكره شد تا وام مورد نيازش را دريافت كند. اندكي پس از ورود نمايندگان بانك بر ايران، صنعت نفت ملي و مذاكرات بين طرفين تعطيل شد.
مع ذلك برنامه ي هفت ساله اول پس از تجديد نظر به مرحله اجرا درآمد.
پس از گذشت دو سال از اجراي برنامه هفت ساله اول، سازمان برنامه به وجود آمد و مسئوليت نظارت بر اجراي برنامه ها و تنظيم برنامه هاي جديد را عهده دار شد. تحريم اقتصادي ايران در سال 1330 و قطع درآمد حاصل از فروش نفت موجب شد كه برنامه اول عمراني در سال1334 عملا متوقف شود و برنامه دوم عمراني به اجرا درآيد. به طور كلي تا قبل از پيروزي انقلاب اسلامي پنج برنامه به اصطلاح عمراني در ايران به مرحله اجرا در آمد.
با پيروزي انقلاب اسلامي اجراي برنامه ششم(1357_1361) متوقف شد و برنامه هاي ديگري نيز تهيه شده است.