"راهنمای  تدریس  علوم  پایه  دوم   ابتدایی"

درس پنجم: ماده چیست؟(2)

درس دریک نگاه:

دانش آموزان ضمن انجام فعالیت ها می آموزند که همه یی مواد جا می گیرند یعنی حجم دارند،حجم مواد را مقایسه مکنند ، با واژه ی جرم و مفهوم آن آشنا می شوند و با ساخت یک ترازوی ساده،جرم مواد را مقایسه می نمایند.

آنچه دانش آموزان در مورد ماده می دانند :

 سال اول: با استفاده از حواس،ویژگی های مواد را مشاهده کرده اند.

سال دوم : مواد را به سه طبقه ی مختلف،یعنی جامد،مایع و گاز ،دسته بندی کرده اند.

هدف ها : انتظار می رود در فرایند آموزش این درس،دانش آموزان به هدف های زیر برسد:

دانستنی ها و مهارت ها:

1-     با انجام فعالیت،مواد را از نظر حجم طبقه بندی کند.

2-     با انجام فعالیت، مواد را از نظر جرم طبقه بندی نماید.

3-     در ارتباط با واژههای جرم وحجم داستان خلق کند.

نگرش ها :

1-     نسبت به مشاهده مواد در محیط اطراف علاقه مند و کنجکاو شود.

2-     به نظر دیگران توجه نماید.

دانستني ها براي معلم

جرم و وزن : جرم يك جسم مقدار ماده تشكيل دهنده يك جسم است . يكي از واحدهاي جرم كيلوگرم است . ما در زندگي روزمره معمولاً از واحد كيلوگرم براي بيان مقدار موادي كه مي خريم يا مي فروشيم استفاده مي كنيم . اما اكثراً به جاي كلمه جرم از كلمه وزن استفاده مي كنيم . مثلاً مي گوييم وزن ما 60 كيلوگرم است ، در حالي كه درست آن است بگوييم « جرم » ما 60 كيلوگرم است . زيرا وزن يك ماده ، نيروي جاذبه‌اي است كه زمين به آن وارد مي كند . وزن و جرم با هم در ارتباط اند ، هر چه جرم جسمي بيشتر باشد نيروي وزن آن هم بيشتر است . وزن ما به محلي كه در آن قرار گرفته‌ايم بستگي دارد . مثلاً در قسمت استواي زمين وزن يك جسم كمي كمتر از وزن آن در قطب است . و همچنين با دور شدن از سطح زمين وزن يك جسم كم مي شود . اگر يك فضانورد به فضاهاي دور دست سفر كند ، ممكن است به جايي برسد كه ديگر تقريباً بر او هيچ جاذبه اي وارد نشود ، يعني در حالت بي وزني قرار گيرد اما روشن است ، كه فضانورد همچنان جرم دارد و ذرات سازنده آن كم يا زياد نشده اند ، ثابت مي ماند ولي وزن آن مي تواند تغيير كند .

ماده و حالت هاي آن :

دانشمنندان هر آنچه را كه جهان هستي از آن ساخته شده باشد ماده مي نامند . ماده سه حالت دارد : جامد ، مايع و گاز . بدن ما مخلوطي از اين سه حالت ماده است . دندان و استخوان ها جامد ، قسمت بيشتر خون مايع و هواي درون ريه گاز است . جامدها نظير آجر شكل ثابتي دارند . اگر آن ها را از جايي به جاي ديگر منتقل كنيد ، شكل آن ها تغيير نمي كند اگر چه ممكن است در نتيجه افتادن به زمين بشكنند . مايع ها شكل ثابت ندارند و به شكل ظرفي كه در آن ريخته شده اند ، در مي آيند هرگاه مايعي درون ظرف نباشد ، به اطراف جاري مي شود . گازها از اين هم آسان تر پخش مي شوند . بوي گازي كه از اجاق آشپزخانه نشت مي كند و به سرعت در همه جا حس مي شود ، دليلي بر انتشار گازها در محيط است . گاز را مي توان در فضاي بسيار كوچكي متراكم كرد . وقتي هوا را با تلمبه وارد لاستيك دوچرخه خود مي كنيد ، در حقيقت آن را متراكم مي كنيد . اما مواد جامد و مايع تراكم پذير نيستند . مايعات هم تراكم پذير نيستند يعني نمي توان آن را فشرده كرد به طوري كه جاي كمتري بگيرند اغلب اجسام اطراف ما به يك حالت وجود دارند ، مثلاً چوب جامد ، سركه مايع ، هوا گاز است اما آب را مي توان در هر سه حالت مشاهده كرد . يخ ، جامد ، آن چه از شير آب مي ريزد مايع و آن چه از لوله كتري آب جوش خارجي مي شود بخار يا گاز است . مواد جامد را مي توان ذوب كرد .و به مايع تبديل كرد ، مواد مايع با تبخير شدن به گاز تبديل مي شوند .

رفتار ماده ، تابع چگونگي آرايش و نيز تابع نوع اتم هاي موجود در آن است . مثلاً الماس يكي از سخت ترين مواد و گرافيت ( مغز مداد ) يكي از نرم ترين آن هاست ، و هر دو از كربن ساخته شده اند . اما آرايش مولكولي آن ها متفاوت است .

مولكول هاي جسم جامد به هم چسبيده اندو به سختي قادر به حركت اند . در بعضي از جامدها كه بلور ناميده مي شوند . اتم ها به طور منظم كنار هم آرايش يافته اند ، مانند بلور نمك طعام در الماس و در بعضي ديگر از جامدها مانند شيشه و پلاستيك ها اتم ها به طور منظم آرايش نيافته اند . اين گونه اجسام را جامدهاي بي شكل مي‌گويند . دو گروه گازها و مايعات قابليت جاري شدن دارند به همين دليل اين دو گروه را در هم ادغام مي كنند و با عنوان شاره ها يا سيالات از آن ها نام مي برند . بعضي از مواد جامد ، طي ساليان دراز آهسته آهسته به جريان مي افتند . شيشه و بسياري از پلاستيك ها از اين نوع اند .