بیست و ششم بهمن 1386
بحثي در رسانه های آموزشی
بحثي در رسانه های آموزشی
تعريف رسانه آموزشي :
رسانه آموزشي ترجمهinstruction media است كه در لغت به واسطه ، وسيله ، ماده وسط ، رابط دو چيز ، حد فاصل و بالاخره وسيله نقل و انتقا ل تعريف شده است . تمام اين معاني با آنچه اصطلا حا رسانه آموزشي ناميده مي شود مطابقت دارد . رسانه آموزشي ابزاري براي ارائه آموزش به فراگير وطبيعتاجزيي از فريند آموزش و تكنولوژي است ، نه تمام آن .
مثال : فراگير را به عنوان مصرف كننده ، و آموزش را كالاي مصرفي بدانيد. رسانه همان وسيله اي است كه كالا را از محل توليد يا توزيع به دست مصرف كننده مي رساند. رسانه ، وسيله ا نتقال و ارائه كالا به مصرف كننده يا آموزش به فراگير است . پس رسانه آموزشي وسيله يا عاملي است كه آموزش از طريق آن به فراگير ارائه مي شود .
در كلاس درس عامل اصلي آموزش معلم است، رسانه آموزشي همان معلم است،ويا اگر فراگير تمام مطا لب را از تلويزيون دريافت كند ، در اين صورت رسانه آموزشي تلويزيون است.
از زماني كه آموزش شروع شده است رسانه ها نيز وجود داشته است و يكي ازاولين رسانه ها معلم بوده است . رسانه هاي آموزشي براي برقراري ارتباط موثر در تدريس دركلا س كه بصورت گروهي انجام مي گيردلازم و ضروري بشمار مي آيند .
در حال حاضر رسانه هاي آموزشي جزئي تفكيك ناپذير از فرايند آموزش يادگيري هستند . رسانه هاي آموزشي ديگر، وسايل و موادي در حمايت از آموزش نيستند . بلكه رسانه ها خود نيز داده هاي آموزشي مي باشند .
بنابراين : رسانه آموزشي به كليه امكاناتي اطلاق مي شود كه مي توانند شرايطي را در كلاس به وجود آورند كه تحت آن شرايط شاگردان قادرند ، اطلاعات ، رفتار و مهارت هاي جديدي را با درك كامل به دست آورند .
تجارب متعد د نشان داده است كه استفاده از رسانه ها در ميزان يادگيري شاگردان اثر مي گذارد وازطرف ديگر از طول زمان لازم براي آموزش مي كاهد .
وسايل آموزشي
اصطلاح وسايل آموزشي يا وسايل كمك آموزشي اغلب ا شتباها مترادف رسانه هاي آموزشي بكار برده مي شود. اين وسايل كليه ادوات وا شيائي است كه دركنار رسانه هاي آموزشي براي تفهيم بهتر يا بيشتر موضوع براي فرا گيران بكارمي روند .
مثال(1): استفاده از نقشه براي تفهيم بهتر جغرافيا توسط معلم در كلاس د رس .در ابن مثال : رسانه آموزشي ، معلم ووسيله كمك آموزشي، نقشه است.
مثال (2 ): چنا نچه در برنامه آموزشي تلويزيوني ، تخته و گچ هم استفاده شود : در اين مثال رسانه آموزشي : تلويزيون و وسيله كمك آموزشي ، تخته و گچ است.
پس : رسانه آموزشي به عوامل ، وسا يل يا ابزاري گفته مي شود كه كل محتواي آموزش را به فراگيران منتقل مي كند . در حالي كه وسايل كمك آموزشي شامل ا شيا ، وسايل و ا بزاري است كه تنها در بخش آموزش از آنها استفاده مي شود .
دلايل كاربرد مواد و وسايل كمك آموزشي:
انتخاب وكاربرد صحيح وسايل كمك آموزشي مي تواند نقش مهمي درفعاليتهاي يادگيري داشته باشد . اما گاهي اين سوال پيش مي آيد كه چرا بايد از وسايل كمك آموزشي استفاده كرد ؟
پاسخ :
· معضلات و مشكلات آموزشي
· نقش حواس در ياد گيري
· نقش مواد و وسايل آموزشي در تدريس و يادگيري
نقش حواس در ياد گيري
علت ديگر استفاده ازوسايل كمك آموزشي نقشي است كه حواس مختلف در يادگيري دارا هستند . حواس مختلف نقش واحدي در يادگيري دارا نيستند .
n 75% يادگيري از طريق كاربرد حس بينائي صورت مي گيرد .
n 13% يادگيري از طريق كاربرد حس شنوائي صورت مي گيرد .
n 6% يادگيري از طريق كاربرد حس لامسه صورت مي گيرد .
n 3% يادگيري از طريق كاربرد حس بويائي صورت مي گيرد .
n 3% يادگيري از طريق كاربرد حس چشائي صورت مي گيرد .
قسمت اعظم يادگيري در انسان از طريق حس بينائي است .
12% مجموع حواس بويائي – چشائي –لامسه است ، با اين حال هنوز معلمان بركاربري 13% حس شنوائي تاكيد ميكنند . تحقيقات نشان مي دهد تقريبا 60% از وقت فراگيران در مدارس ابتدائي و 90% در مدارس متوسطه و دانشگاهها صرف گوش دادن مي شود .
اصول انتخاب رسانه هاي آموزشي :
براون ، لوايزر و هاركلرود در سال 1995 به طور خلاصه چند اصل عمومي را براي راهنمائي در انتخاب و استفا ده از رسانه هاي معرفي كرده اند:
n هيچ رسانه ، رويه يا تجربه خا صي نمي تواند به تنهائي براي يادگيري بهترين باشد.
n در موقع انتخاب رسانه با يستي اطمينان يافت كه رسانه منتخب، با اهداف رفتاري آموزشي هماهنگي دارد .
n بخاطر داشته باشيد كه استفاده موثر از يك رسانه در امر آموزش يك موضوع خاص، مستلزم شناخت كافي آن رسانه و دا شتن مهارت لازم براي آن كارمي باشد .
موقع انتخاب رسانه هاي آموزشي، رسانه ا نتخابي با روش تدريس مورد استفاده نيز بايد متناسب باشد.
تمايلات و علاقمند يهاي شخصي نبايد در انتخاب رسانه آموزشي اثرگذارد .
بايد آگاه با شيم كه يك رسانه عالي براي يك هدف رفتاري تدريس ، نمي تواند براي اهداف ديگر نيز عالي باشد .
و يك رسانه عالي ممكن است در محيط آموزشي ضعيف خوب نتيجه ندهد .
اطمينان داشته باشيد كه تجارب، تمايلات ، توانمندي و شيوه يادگيري فراگيران ممكن است روي نتايج به كارگيري رسانه تاثير داشته باشد .ازآنجا كه رسانه ها بود نشان يعني ا نتقال محتواي آموزشي از فرستنده به گيرنده با هم تفاوتي ندارند ، بايد ساده ترين و ارزانترين آنها رابراي هر آموزش انتخاب كرد . گاهي خصوصيات فراگيران ، نوع خاصي از رسانه راطلب مي كند . و بهمين دليل ميبايست درانتخاب رسانه به گرايش فراگيران به رسانه مورد نظرشان و برداشت آنها از نظر ميزان يادگيري از طريق آن رسانه توجه داشت. در انتخاب رسانه بايد به نكات ضعف و قوت رسانه نيز توجه داشت .
اصول انتخاب رسانه
n انتخاب ساده ترين ، ارزانترين رسانه براي هر آموزش يك اصل كلي است .
n رسانه با توجه به خصوصيات ويژه گروه هدف و براساس حيطه هاي رفتاري – دانشي و نگرشي انتخاب گردند.
n رسانه با توجه به ويژگي هاي خاص فراگيران انتخاب گردد .(مانند: استفاده از تصاوير براي بيسوادان )
n به گرايش گروه هدف به رسانه مورد نظر توجه شود.
گاهي مسائل اقتصادي ، اجتماعي ، فرهنگي وغيره نوع رسانه را نيزتعيين مي كنند.
راديو رسانه اي است مناسب براي پوشش دادن آموزش به گروه هد ف وسيع مي باشد كه امكانات مالي براي تا مين آموزش از طريق مربي وجود ندارد . راد يو رسانه اي مناسب براي پوشش دادن آموزش به گروه هدف وسيع مي باشد كه امكانات مالي براي تا مين آموزش از طريق مربي وجود ندارد .
يك تكنولوژيست آموزشي بايد : با توجه به حقايق ، نيازها ، اهداف ارا ئه شده بهترين- با صرفه ترين و كارآمدترين رسانه را انتخاب و پيشنهاد كند .
جذابيت ، زيبائي ، تازگي و حتي شايع شدن يك رسانه در ساير كشورها ، نبايد توجيهي براي استفاده از آن در كشور باشد جذابيت رسانه هاي جديد براي فراگيراني كه اولين بار با آن روبرو مي شوند امر دائمي و پايدار نيست و اين جذابيت به مرور زمان ( حدود 8 هفته ) از بين مي رود .
پس : روي جديد و نو بودن رسانه نبايد بيش از ا ندازه تمركز شود .
رسانه و كانال ارتباطي
در طول طراحي پيام ، تعيين كانالهاي ارتباطي و رسانه ها كه بيشترين اثر بخشي را در گروه هدف دارند ، ضروري است .
كانالهاي ارتباطي :
همان روشهائي هستند كه براي رسيدن به گروه هدف استفاده مي شوند مثل : روشهاي ارتباط بين فردي
( مشاوره ) – رسانه ها
رسانه هاي ارتباطي :
مواد آموزشي هستند كه براي رسيدن به گروه هدف استفاده مي شوند .مثل ( پمفلت ، بروشور و...) گاهي اوقات : رسانه و كانال يكي هستند مثل راديوي محلي .
راههاي دستيابي به گروه هدف شامل :
1-از طريق روشهاي ارتباط بين فردي كه شامل: مشاوره فردي و مشاوره گروهي مي باشد.اختصاص خط تلفن وآموزش زوجين نيزاز اين نوعند .
2- رسانه هاي كوچك : مانند : فيليپ چارت ، بروشور ،اسلايد، پوستر، نوار ويديوئي ونوار كاست
3- رسانه هاي جمعي: راديو، تلويزيون، فيلم ،مجله، روزنامه، تئاتر، موسيقي، رسانه سنتي .
4- مهارت آموزي
5- حوادث خاص ( بازيهاي المپيك- روزجهاني ايدز - تعطيلات )
موثرترين راه دستيابي به گروه هدف استفاده تلفيقي از چندين رسانه است زيرا هريك اثر يكديگر را تقويت مي كنند .
خلاصه :
طوفان افكار داشته باشيد براي : - بهترين راه انتقال پيام - انتخاب يكي از راههاي دستيابي به گروه هدف بارش افكار داشته باشيد .
براي پيدا كردن يك هنرمند ( هنرپيشه ) گرافيست –نويسنده – عكاس و توليد كننده جستجو كنيد تا ايده هاي موجود را به موقعيت هاي واقعي تبديل كند - از اعضاي گروه در باره رنگ ، اندازه و احساسات هيجا ني و عاطفي آنها سئوال كنيد . از جدا ول راهنما براي انتخاب موا د آموزشي مناسب انتخاب و توالي محتواي آ موزشي استفاده كنيد .
محتواي آموزشي :
دانش، نگرش، مهارت ، نسبت به موضوعاتي است كه بصورت جزئي و مشخص ا زعناوين آموزشي بدست آ مده و سبب رسيدن به اهداف آ موزشي مي شوند.
براي تهيه محتواي آ موزشي0از منابع مختلف مي توان استفاده نمود مانند: تجارب شخصي فردوسايرين، ازموا د آ موزشي نوشته شده در ارتباط با موضوع ( كتب – مجلات – گزارشات و ....) .
دو معيار براي انتخاب محتواي آموزشي:
1-از معيارهاي مستنداستفاده كنيم ، مانند:( كتب درسي – مقالات – مدارك جد يد و گزارشات ) كه مي بايست از صحت آنها مطمئن بود ،معتبر با شند ومنابع متعددرا نيز مرور كنيد.
2- معيارهاي شغلي : محتواي آ موزشي كاركنان مستقيما درارتباط با اجراي وظايف حرفه اي آنان باشد .
كيفيت محتواي آموزشي براي ارتقاي فعاليتهاي شغلي بسيار مهم است زيرا بدون دا نش مورد نياز و مهارت شغلي وظايف خود را بخوبي انجام نخواهند دا د .
اهميت معيار شغلي :
در انتخاب محتواي آموزشي براي كارشناسان توجه خاص نمود زيرا آ موزش دهندگان ، برنامه آموزشي خود را از اين نقطه ( محتواي آ موزشي ) آغاز ميكنند ، بنابراين دقت درانتخاب هدف آ موزشي موجب دقيق ترشدن محتوا مي شود و با اين كار مسئوليت آموزش دهندگان سا ده تر وا زحد س وگمان جلوگيري خواهد شد .
مفهوم توالي و يا سازماندهي محتواي آموزشي چيست ؟
تعيين توالي براي آ ن است كه بتوان روند يادگيري را به گونه اي هدايت نمود كه بيشترين يادگيري در كوتاهترين زمان امكان يابد .
n يادگيري : فرايندي است كه در نهايت بايد منجر به تغيير رفتار شود و اين تغيير بتدريج ايجاد خواهد شد .
دستورالعمل اجراي كار:
n ابتدا گروه هدف را مشخص كنيد .
n سپس بر اساس نوع شغل آنان و مطالبي كه بايد ياد بگيرند . محتوي، انتخاب و توالي را بشكل زير در سه عنوان رعايت نمائيد :
n بايد بداند (MUST)
n مفيد (خوب ) است بدا ند (shold usefull )
n عالي يا خيلي خوب است بداند (could nice)
MUST
مهارت ، دانش و يا نگرشي است كه آموزش گيرنده براي انجام وظايف اصلي خود به آ نها نياز دا رد و معمولا به صورت چه ؟ ( WHAT ) و چگونه ؟ (HOW ) عنوان مي شود.
Should- useful
مهارت دانش و يا نگرشي است كه مرتبط با زمينه كلي شغل مي باشد. به عنوان يك دستورالعمل ضروري نيست ولي مفيد( خوب ) است كه فراگير بداند .
Could – nice
مهارت دانش و نگرشي است كه مرتبط با زمينه كلي شغل است . اما دا نستن ياانجام آن مستقيما براي انجام اين كارضروري نيست . اما جالب است يا خيلي خوب است كه فراگير بداند . ممكن است آ نچه براي شغلي must باشد براي حرفه اي ديگر could با شد .
راهنماي تهيه محتواي رسانه
بايد بصورت مختصر و سريع ا ولويت بندي محتواي آموزشي را انجام داد .
راهكار اساسي : انجام بحث گروهي با اعضاي گروه هدف گروه هدف چه محتوا ؟ و چه مواد آموزشي را دريافت خواهد كرد ؟ تصميم بگيريد مواد آموزشي موجود را دوباره استفاده مي كنيد يا مواد آموزشي اضافي نياز داريد؟
سئوالات راهنمائي كه مي توان از گروه هدف پرسيد :
n نظرتان در باره محتواي رسانه و هدف آن ( قصد انتقا ل مطلب ) چيست ؟
n آيا پيامها نظر شما را جلب نموده است ؟
n آيا آنچه در باره موضوع مي خواستيد بدانيد به شما گفته شده است ؟
n آيا فكر مي كنيد كساني را كه مي شناسيد نيز مطالب را مناسب دانسته اند ؟
n اگر بنظر شما محتوا مناسب نيست چگونه باشد بهتر است؟ و آيا مطالب شما را خسته و د لزده كرده است ؟
بعد از جمع بندي پا سخها :
تصميم بگيريد آيا مواد آموزشي و محتواي قبلي و موجود را تغيير دهيد يا نه ؟ پس اين سئوالا ت را از خود بپرسيد :
مواد آموزشي چگونه مورد استفاده قرار مي گيرد ؟
واكنش گروه هد ف نسبت به آ نها چيست ؟
آيا مجوز تغيير دادن يا استفا ده از اين مواد آموزشي را داريد ؟
چگونه مي توانيد محتواي جد يد را جا يگزين محتواي موجود كنيد ؟
رهنمودهائي براي طراحي محتواي رسانه:
n مشخص كنيد كه اگر تغيير رفتار دهند چه فوايدي عا يدشان مي شود ؟
مثال : كاندوم ، شما و همسرتان را از بيماريهاي مقاربتي محافظت مي كند .
n اطلاعات مناسب در حمايت سودمندي رفتار مناسب را ارائه دهد .
مثال : بيماريهاي مقاربتي در زنان مي تواند باعث نازائي نيز شود .
n يك پيام روشن و سا ده را توليد كند .
كاندوم ، يكي از روشهاي ضد بارداري است و دسترسي به آن آسان است .
0نكات اصلي را برجسته كند .
مثال :استفاده از كاندوم عوارض ندا رد 0
با ارا ئه اطلاعات مناسب يك احساس خوب و لذ ت بخش و رضايت را ايجاد كند .
مثال : با استفاده مناسب و صحيح از كاندوم مي توانيد از انتقال بيماريهاي آميزشي جلوگيري نمود .
منابع قابل اعتماد و معتبر براي دريافت اطلاعات را شناسائي كنيد .
مثال : پيام را از زبان يكي از شخصيتها و يا يك منبع قابل قبول گروه هدف بيان كنيد .
پيام اثر بخش به گروه هدف كمك ميكند تا :
n نسبت به تغيير رفتار در خود احساس تعهد ايجاد نمايد .
n مهارت مورد نياز براي بكار گيري تغيير رفتار را كسب كند .
انتخاب تكنيكها ، روشها و وسايل كمك آموزشي
n با انتخاب و تعيين هدف آموزشي مي توان تكنيك و روش آ موزشي را انتخاب نمود .
1- وقتي هدف آموزشي انتقا ل معلومات است . استفاده از راههاي زير موثر است :
بحث گروهي - سخنراني - تمرين گروهي و انفرا دي - مجمع – پانل – فيلم – نوار ويد يوئي و غيره
2- وقتي هدف آموزشي حل مشكل است ،استفاده از روشهاي زير توصيه مي گردد :
مطالعات موردي – بحث گروهي – فرافكني افكار – تمرين
3- وقتي هدف آ موزشي ارتقاء مهارت كاركنان است ، روشهاي زير توصيه مي گرد د :
نمايش عملي مهارتها - مشاهده ( آ موزش از طريق نگاه كردن ) ايفاي نقش – دستورالعملهاي برنامه ريزي شده .
4- وقتي هدف آ موزشي تغيير عقايد و نگرش است ، روشهاي زير توصيه مي شود :
مباحثه – نمايش دادن – ايفاي نقش – بحث گروهي – نمايش عملي .
چند نكته : بهترين كار براي تقويت مرا حل يادگيري ، استفا ده ا ز ا نواع روشهاي آموزشي است .
روش سخنراني معمولي ترين و كم اثر ترين روش آ موزشي است .
ويژگيهاي وسايل كمك آ موزشي :
تخته سياه :
براي گروههاي بزرگ كم اثر ترين ومعمولي ترين وسيله كمك آموزشي است .با استفاده از تخته سياه مي توان اطلاعات را از فراگير گرفت و براي رؤيت همگان بر روي تخته نوشت .
پمفلت :
بعنوان يك تقويت كننده ياد گيري براي جلسات گروهي و آ موزش فردي است وبعنوان ياد آورنده نكات عمده جلسه آموزشي عمل مي كند .
پمفلت را مي توان در اماكن عمومي ارائه داد .
فيليپ چارت :
1- تعدادي پوستر كه به ترتيب نشان دا ده مي شوند ( مي توان مراحل يا جنبه هاي مختلف يك موضوع را نشان داد ) .
2- هركدام از اين پوسترها يا چارتها بيانگر يك ايده است .آنها را مانند پوستر در معرض نمايش نمي گذارند .
3- بهتر است ازپنج پوستر در فيليپ چارت استفاده شود .
4- براي بحث در گروههاي كوچك مفيد است .
5- براي خلاصه كردن مطالب – اطلاعات و دستورالعملها استفاده شود .
6- قبل از نشان دادن پوستر بعدي بايد در با ره هر يك از پوسترها كاملا بحث نمود.
در پايان ، بحث مروري برتصاوير داشته تا افراد مفاهيم را بخاطر بسپارند .
پوسترها :
پوسترها ورقه ها و تابلوهائي هستند كه به منظور انتقا ل صريح ، روشن ، جا لب توجه و ارزان قيمت اطلاعات و يا ترويج و اشاعه طرز فكرها ، ايده ها و ارزش ها به كار برده مي شود .
انواع پوسترها :
1- تك نظري
2- چند نظري
1- پوسترهاي تك نظري : گيرنده پيام در يك لحظه قاد ر به در يافت پيام بوده در حالي كه در پوسترها ي چند نظري گيرنده پيام جهت دريافت پيام نياز به قد ري صرف وقت دارد .
نكات مهم در بهره گيري از پو سترها: به منظور بهره گيري بهينه از پوسترها :
n محل نصب پوستر براحتي قابل مشاهده باشد .
n در محل نسبتا خلوتي از د يوار نصب شود .
n محل نصب تاريك نبوده و جهت تابش نور خورشيد رو به آن باشد .
n در معرض با د و باران و عوارض طبيعي قرار نگيرد .
n پيام پوستر از طريق رسانه هاي ديگر نيز منتقل شود.
n تعداد نصب پوستر در اماكن گوناگون قابل توجه باشد.
يك پوستر و وسيله كمك آموزشي مفيد :
- اطلاعاتي را كه احتما ل فراموشي آن بيشتر است را رائه نمايد .
- از تصاوير جذاب براي مخاطب استفاده كند .
- نشان دهد كه مردم رفتارهاي كليدي را انجام ميدهند.
- از تصاوير استفاده شود ( برداشت موضوعي ) و نه فقط از كلمات استفا ده شود.
- دقيق باشد
- براي استفاده ساده مانند يك وسيله كمك آموزشي ، بصري ، طراحي شود .
- به نحوي سازماندهي شود كه موجب انجام يك ا قدام مقتضي شود .
طبقه بندي و تعريف رسانه ها
n تلويزيون – راديو – روزنامه – فيلم مجلات را بعنوان رسانه معرفي مي كنند اما رسانه هاي ديگر كه بشر از روز ا ول براي ارتباط مورد استفاده قرار مي دا د از جمله : زبان محاوره اي –موسيقي – نمايش نيز بعنوان ابزار ارتباطي محسوب مي شوند .
طبقه بنديهاي رايج رسانه ها :
n رسانه هاي ارتباطي بين فردي : رسانه هائي كه در آ نها عضوي از بدن بعنوان وسيله اي براي ارتباط است مثل زبان ، حالات چهره.
n رسانه هاي ارتباطي زود گذ ر : رسانه هائي كه در آن اشيا يا عناصر در ارتباطات استفاده مي شود . مثل د ود- پرچم – رسانه هاي رمز دار.
n رسانه هاي مانا : رسانه هائي متشكل از اشيا يا عناصربراي ثبت و بيان فكر ما نند علائم رانندگي – عكسها و تصاوير .
n رسانه هاي مختلط : كه در آنهااز دو يا چند رسانه تلفيق شده استفاده مي شود از قبيل هنرهاي نمايشي ، نمايش عروسكي.
n رسانه هاي جمعي : كليه رسانه هائي كه از طريق وسايل فني يا الكترونيكي با مخاطبان ارتباط برقرار مي كنند در اين طبقه قرار مي گيرند. مثل كليه متون چاپي –كتاب – روزنامه –مجله – پوستر – كتابچه – پوسترهاي ديواري – راد يو – تلويزيون- فيلم –اسلايد – نوار پخش صوت و نوارهاي ويديوئي.
در تقسيم ديگري مارشال مك لوهان رسانه هارا به دو دسته سرد و گرم تقسيم مي كند و در تقسيم بندي ديگربه رسانه هاي مدون و رسانه هاي سنتي تقسيم مي كند .
بطور كلي وبصورت ايده آل: استراتژيهاي ارتباطات بايد شامل تلفيقي از رسانه ها باشد تا آنها ظرفيت يكديگر را تكميل كنند . تلفيق رسانه هاي متعد د در فعاليتهاي تبليغي هم بيشترين اثر را دارد كه اگر در موردي رسانه اي ضعيف است ميتوان كمبود آ ن را با ساير رسانه ها جبران كرد .
اهميت رسانه هاي د يواري:
كونفوسيوس : يك عكس داراي هزاران كلمه است .
براي افراد كم سواد نقش بينائي و رسانه هاي ديواري بسيار بيشتر از سايرين است .
رسانه هاي ديواري 43% بيشتر ا ز رسانه هاي غير د يواري موجب ترغيب مخاطبين مي شوند .
مطالعات نشان مي دهد كه سيستم حافظه در مغز تمايل به ثبت تصويري دارد بنابراين هنگامي كه پيام بصورت تصويري يا د يداري ارائه گردد ما بهتر مي توانيم آن را نسبت به زماني كه آن را مي شنويم به ياد آوريم . همه ما مطالب را از طريق حسهاي پنج گانه ياد مي گيريم و سيستم يادگيري ما براساس اين سيستم ادراكي فعال مي باشد. ما تمايل داريم يكي از حس هاي پنج گانه خود را بيشتر بكار بگيريم مثل افراد بي سواد كه بيشتر تمايل به استفاده از حس بينائي و يادگيري از طريق ديداري را دارند .
استفاده از تصاوير در آموزش بهداشت
n تصوير اگر صحيح انتخاب و مورد استفاده قرار بگيرد مي تواند بعنوان يك وسيله كمك آموزشي مفيد تلقي گردد.
چارت ديواري :
تصويري است كه روي ديوار قرار مي گيرد و مي تواند حاوي اطلاعات بيشتري از پوستر داشته باشد .
فلاش كارت :
تصويري است كه به گروهي از مردم نشان داده مي شود و مي تواند شامل يك تصوير منفرد باشد اما اغلب به صورت يك سري از تصاوير است .
فيليپ چارت :
سري عكسها ئي است كه به دنبال يكديگر آمده و معمولا در يك حالت چرخشي قرار دارند بطوري كه مي توان هر يك از تصاوير را به نوبت نشان داد .
ساير روشها شامل : فلانل گراف – اسلايدها وطلق هاي شفاف ( ترنس پرانتي )هستند كه افراد در درك تصاوير براحتي د چار سوء درك مي شوند در مواقع لزوم سعي كنيد از اشياء يا مدلهاي وا قعي استفاده كنيد . و موقعي كه مي خواهيد يك وسيله پيشگيري از باروري را نشان دهيد تصوير آن را نشان ندهيد
اگر تصميم داريد از تصوير يا عكس استفاده كنيد آن را قبلا با يك گروه هدف نمونه ، امتحان و مطمئن شويد كه فهميده است .
فلانل گراف :
تصاويري هستند كه پشت آنها زبر است و بر روي يك پارچه مي چسبند . تصوير را مي توان بر روي يك تكه پارچه و كاغذي كه در پشت آن كاغذ سمباده وجود دارد ، نصب كرد.تحته را مي توان با يك پارچه از (جنس ماهوت ) پوشانيد.
رسانه هاي آموزشي غير نورتاب
تابلوهاي آموزشي :
اين گونه تابلوها از متداولترين و در عين حال سنتي ترين تابلوهاي آموزشي هستند .اگر در كاربرد اين گونه از تابلوهانكات خاصي را مد نظر داشته باشيم بهره گيري از آنها نتايج قابل توجهي د ر بر خواهد داشت .
تابلوهاي پارچه اي :
بعد از تابلوهاي گچي شايد متداولترين تابلوهاي آموزشي باشند.
مزيت اين تابلو سهولت كاربرد آنها و ويژگي اين تابلوها در جلب نظر و نيز مشاركت فراگيران( در تهيه – جمع آوري نوشته ها و تصاويروهم در ارائه) است. در استفاده از اين تابلومي توان دو حس ديداري و شنيداري فراگيران را به كار گرفت . جابجا كردن اين تابلوها آسان است وامكان جابجا كردن ، گذاشتن و برداشتن نوشته ها و تصاوير وجود دارد .سطح تابلوهاي پارچه اي رااز جنس پارچه اي پرزدار تهيه مي كنند.
تابلوهاي مغناطيسي :
اصول ساخت و به كارگيري تابلوهاي مغناطيسي براساس جذ ب فلزات توسط آهن ربا قرار دارد .مزايا و نحوه ساخت و مزايائي شبيه تابلوهاي پارچه ايست .
تابلوهاي الكتريكي :
از تابلوهاي قبلي جديدتر و از نظر آموزشي ارزش قابل توجهي دارد .
n وابستگي شاگردان به معلم را تا حدودي مي كاهد و به آنان اجازه انجام كارهاي مستقل مي دهد .
n اجازه تفكر و تصميم گيري و انتخاب را به آنان داده و اين گونه توانائي را در آنان رشد مي دهد .
مواد آموزشي سه بعدي
مواد آموزشي سه بعدي تغيير نيافته :
اين گونه مواد همان اشياء موجود در طبيعت است كه مستقيما از محيط طبيعي خود به محيط آموزشي منتقل شده اند ، بدون اينكه تغييراتي روي آنها صورت گيرد ، مثل آوردن گلدان شمعداني به كلاس يا استفاده از موتور يك اتومبيل در كارگاه حرفه و فن مواد آموزشي سه بعدي تغيير يافته به دو دسته تقسيم مي شوند :
1- موادتغيير يافته حقيقي مانند: استفاده از جانوران كه با روش تا كسي درمي خشك و حفظ مي شوند .
2- مواد تغيير يافته تقليد واقعيت : الگو گرفتن از نمونه طبيعي و ساخت مشابه:
الف) مدلها :
شكل سه بعدي قابل تشخيص از اشياي واقعي مثل مدل منظومه شمسي يا مدل اتم – مدل يك راكتور اتمي –مدل انسانهاي اوليه
مزاياي مدلها
n مدلها را مي توان در كلاس و با مشاركت فراگيران ساخت .
n مدلها را مي توان باز وبسته كرد تا فراگيران با اجزا آن آشنا شوند .
n مدلها مي توانند قسمت هاي مهم را بهتر نمايان سازند .
n مدلها مي توانند اشياء پيچيده را ساده كنند .
n متخصصان معتقدند چنانچه از تركيب مناسبي از مدلها و برشها استفاده شود مي توانند در آموزش مطالب پيچيده بسيار مفيد باشند .
ب) برشها :
مثل نشان دادن بخشهاي داخلي موتور اتومبيل
ج) ماكت ها :
آندسته از مواد سه بعدي تقليد واقعيت هستند كه باستثناي ماكتهاي ساختماني داراي پديده حركت هستند .ثانيا رعايت نسبتها در آنها الزامي است
مولاژها :
كاربرد در علوم تجربي دارند خصوصا در پزشكي – تركيبي از انواع مواد آموزشي سه بعدي هستند تا بهترين اثر را بر فراگيران داشته باشد
نمونه ها:
از مواد آموزشي سه بعدي تغيير يافته و تغيير نيافته هستند مثل نمونه گياهان يا جانوران و يا ديگر اشياي كلكسيون كه مي توان براي استفاده ديگر فراگيران مورد استفاده قرار گيرند .
چارت ها
n آن دسته از رسانه هاي ترسيمي ديداري هستند كه بمنظور ارائه د يداري ا يده ها و مفاهيمي كه تفهيم آنها از طريق كتبي و يا شفاهي مشكل است ، تهيه مي شوند .
n چارتها مي توانند تركيبي از فرم ها ي ترسيمي تصاوير، نقاشي ها و كاريكاتورها ، نمودارها ،
د ياگرام و مواد لغوي باشند .
انواع چارتها:
چارت ها بر دو اساس تقسيم بندي مي شوند
الف : فرم ارائه مطالب ب: ماهيت محتوا
فرم ارائه مطالب
n چارتها ئي كه در اين گروه قرار مي گيرند به شكلي كه در ارائه مطالب تنظيم مي شوند تقسيم مي گردند .
انواع اين گروه عبارتند از:
1- چارتهاي زماني :
بمنظور مشخص نمودن وقايع زماني و حوادث تاريخي در يك دوره از تاريخ به كار برده مي شوند در اين گونه از چارتها از محورهاي افقي براي مشخص كردن حواد ث و از محورهاي عمودي براي جدا كردن ادوار تاريخي استفاده مي كنند .
2- چارتهاي نواري
حاوي قسمتهاي پوشيده از نوار و كاغذ هستند كه مي توانند در مواقع لازم ، كنار رفته و قسمت مربوطه را آشكار سازند . از امتيازات اين چارتها اين است كه حس كنحكاوي را تحريك مي كند و باعث جلب نظر بيشتر فراگيران مي شود.در هر زماني يكي از قسمتها در معرض ديد قرار مي گيردو بقيه قسمتها به عنوان عامل پارازيت باعث حواس پرتي نمي شود .
3- چارتهاي برگردان :
شامل تعداد لازم از صفحات مرتب شده از مراحل مختلف يك روند به صورت چارت است كه يكي پس از ديگري در معرض د يد فراگيران قرار مي گيرد .مثل نشان داد ن مراحل رشد جنين در انسان كه مراحل رشد را مستقلا و جدا ا ز مراحل ديگر رشد مطرح كرده ( نشان داده ) و آموزش دا د .
4- چارتهاي طبقه بندي و سازماني:
نمايانگر يك روند انشعاب و يا تجمع از سوئي به سوي ديگر هستند كه خود به سه دسته تقسيم مي شوند
- چارتهاي درختي
- چارتهاي جرياني
- چارتهاي شاخه اي
الف : چارتهاي درختي :
معمولا براي مشخص نمودن مشخصات ، تركيب و روابط ميان اعضاي خانواده ها و يا انواع عمدتا روندي از داخل به سمت خارج هستند از اين چارتها براي مشخص كردن جرياناتي نظير اثرات يك اختراع مثل نيروي بخار به كار مي رود
ب) چارتهاي جرياني :
آن د سته از چارتها هستند كه به منظور نشان دادن يك فرايند و يا روابط ميان مسئوليتها ي شغلي دواير اداري در يك سازمان به كار مي روند .
ج ) چارتهاي شاخه اي:
بر خلاف چارتهاي درختي ، روندي از خارج به داخل دارند و عمدتا از به هم پيوستن چند شاخه متعدد به شاخه اي واحد به وجود مي آيند.
اين گونه چارتها را معمولا براي مشخص كردن موادي كه براي ساختن و توليد فراورده مورد نياز هستند ، به كار مي گيرند .
ماهيت محتوا :چارتها را بر اساس ماهيت محتوا به شرح زير تقسيم مي كنند :
n چارتهاي اخباري
n چارتهاي آموزشي
چارتهاي اخباري :
ورقه ها و يا تابلوها ئي هستند كه به ديوا ر نصب شده ( نظير پوسترها ) اطلاعاتي را به گيرند گان عرضه مي دارند ولي مطالب مندرج در آنها جامع تر از پوستر ها ست .چارتهاي اخباري را زماني به كا ر مي برند كه اطلاعاتي را به طور مفصل از طرق ديگر رسانه ها نظير را د يو و تلويزيون به اطلاع مردم رسانيده اند ، آنگاه از چارت اخباري استفاده مي كنند .
چارتهاي آموزشي
n بسيار شبيه چارتها ي اخباري هستند . با اين تفاوت كه ا ولا در كارهاي آموزشي از آنها استفاده مي شوند ، نه اطلاع رساني صرف ، ثانيا مطالب مندرج در آنهال معمولا خلاصه تر از چارتها ي اخباري است .
n متخصصان تفاوتي را ميان چارتهاي اخباري و پوسترها قائل مي شوند و آن اينكه پوسترها را بايستي با توجه به علائق و احتياجات عام تهيه كرد ه ، در حالي كه چارتها ي اخباري براي درك بيشتر اطلاعاتي كه از طرق مختلف به اطلاع مردم رسيده است به كار گرفته مي شوند . بنابراين محتوا ي آنها با اطلاعات مذ كور بستگي تام دارد.
n نمودارها :
رسانه هائي هستند كه به منظور ارائه و نشا ن داد ن روابط عد دي و نسبي اقلام به كار مي روند و گيرنده پيام را قا در به د رك معناي خاص يك توده از اطلاعات پيچيده مي كنند.
انواع نمودارها :
n نمودار خطي
n نمودار ستوني
n نمودار دايره اي
n نمودار تصويري
نمودار تصويري :از شكلها و يا سمبلهاي سياه و سفيد يا رنگ جذاب و بر انگيزاننده استفا ده مي شود به صورتي كه نمودار حا لت حقيقي پيدا مي كند .اين نموداردر واقع شكل ديگري از نمودار ستوني است و همان اطلاعات را ارائه مي كند .در اين نمودارها ، نشان دادن مقادير كسري و كوچك تر از واحد ، از طريق خرد كردن شكل مورد نظر به چند جزء يا كسر انجام مي شود .در استفاده از اين نمودارها بايد به دو نكته توجه نمود،شكلها و سمبلها تا حد امكان گويا و منعكس كننده واقعيت موجود باشند . به منظور مشخص كردن ميزان كمي اقلام از تعداد و شكلها و تصاويري استفاده شود ، به بزرگي و كوچكي آنها .
يك پيام راديوئي موثر :
يك ايده را ارائه كند .
با يك جلب توجه شروع شود .
مستقيم و رك وصريح باشد .
ايده هاي كليدي را حداقل د و يا سه بار تكرار كند.
از شنوندگان بخواهد تا اقدام كنند .
مخاطب را وادار كند تا حس كند كه بخشي از موقعيت است .
يك شعار خوب :
- ساده ( نه در هم ريخته ) باشد.
- صريح رك ونه انتزاعي ( مخاطب بايد فورا آن را بفهمد ).
- مرتبط با هدف كليدي برنامه و يك سمبل از ايده كليدي باشد .
- مثبت بوده و نتايج ايده را ارائه دهد .
- به آساني قابل تكثير باشد .
- در اندازه و جاهاي مختلف ، كارائي داشته باشد.
يك پوستر عمومي موثر :
- فقط يك ايده را مطرح كند
- توجه از حداقل ده متر دورتر را جلب كند
- از قوه باصره براي انتقال پيام استفاده كند
- قابل بخاطر سپردن باشد
- مدلهاي رفتاري را در زمان مورد نياز شكل دهد
- فوايد محصول را به مخاطب نشان دهد
- در تعداد پوسترها نبايد افراط شود .
تعويض پوستر پس از مدت زمان مطلوب اقدام شود زيرا پس از مدت طولا ني ميزان تاثير آن براي گيرندگان پيام كم مي شود .
براي برداشتن پوستر قبلي و نصب پوستر جديد مدت زمان مطلوبي در نظر گرفته شود .
محل نصب پوستر چند نظري طوري در نظر گرفته شود كه گيرندگان پيام فرصت كافي براي توقف مطالعه و دريافت پيام پوستر را داشته باشند .
احديان – محمد 1323/ مقدمات تكنو لوژي آموزشي / نشر آييژ، 1378/ چاپ سوم / فصل نهم /
تكنو لوژي آموزشي ( دوره مهارت هاي آموزشي مربيان آموزش گاه هاي بهورزي )- وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكي
دستور العمل هاي فني آموزش بهداشت – دفتر بر نامه هاي آموزش سلامت /
قدوسيان- احمد/ مباني و كاربرد تكنولوژي آموزشي در ارتقا سلامت /
پارك – پارك كليات خدمات بهداشتي /نشر سماط/چاپ پنجم/ 1381
پارسي نيا – سعيد / آموزش براي بهداشت /نشر چهر/چاپ اول/1371
جزوه تكنو لوژي آموزشي / دفتر سلامت خانواده و جمعيت / وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكي
