راهنمای تدریس علوم سوم ابتدایی
درس نهم: درياها
درس در يك نگاه:
در فرآيند اين درس دانش آموزان با درياها آشنا مي شوند و از طريق مشاهده ي تصاوير، گفت و گو و انجام فعاليت هاي عملي در باره ي آن اطلاعات جمع آوري مي كنند.
آن چه دانش آموزان در مورد «جانوران» مي دانند:
سال اول: آب در بسيار جاها يافت مي شود. از آب دريا استفاده هاي گوناگوني مي گردد.
سال دوم: -
سال سوم: در زمين آب به حالت هاي مختلف وجود دارد و دائم از حالتي به حالت ديگر در مي آيد(چرخه ي آب)
هدف ها: انتظار مي رود در فرآيند آموزش اين درس هر دانش آموز به هدف هاي زير برسد:
مهارت ها ، دانستني ها
1- با مشاهده ي كره ي جغرافيايي ، وسعت خشكي ها و آب هاي روي زمني را مقايسه كند.
2- با مشاهده ي كره ي جغرافيايي، بزرگي درياها و اقيانوس ها را مقايسه كند.
3- از طريق جمع آوري اطلاعات به فرآيند شوري آب دريا پي ببرد.
4- از طريق جمع آوري اطلاعات به نقش باد در پديد آوردن امواج پي ببرد.
5- با استفاده از منابع مناسب، اطلاعاتي در مورد كف درياها به دست آورد.
6- از طريق مطالعه و گفت و گو، در مورد استفاده هاي گوناگون از دريا اطلاعاتي جمع آوري كند.
7- با انجام آزمايشي، چگونگي شيرين كردن آب دريا را نشان دهد.
8- در مورد اهميت حفاظت از درياها و جلوگيري از آلودگي آن ها اطلاعاتي جمع آوري نمايد.
9- از طريق گفت و گو با افراد گروه، براي جلوگيري از آلودگي رودخانه ها و درياها راه حل ارائه دهد.
نگرش ها
1- به مطالعه در مورد درياها و اقيانوس ها علاقه مند شود.
2- به اهميت پاكيزگي درياها پي ببرد.
3- در قبال حفظ محيط زيست و جلوگيري از آلودگي درياها احساس مسئوليت كند.
دانستني هاي براي معلم
فضانورداني كه براي اولين بار زمين را از فضا مشاهده كردند، نام «سياره ي آبي» را نيز به ديگر نام هاي زمين افزودند. رنگ آبي زمين از فضا، ناشي از آبي است كه بيش از 70 درصد سطح زمين را مي پوشاند. حدود 60درصد از نيمكره ي شمالي و 81 درصد از نيمكره ي جنوبي پوشيده از آب است.
در واقع سطح زمين اقيانوس عظيمي است، با جزيره هاي بزرگ به صورت قاره هايي كه در آن پراكنده اند. اين اقيانوس عظيم بيش از 97درصد حجم آب هاي زمين را در خود جاي داده است. اقيانوس ها و درياها در تنظيم آب و هواي زمين، تامين اكسيژن، مواد معدني، غذا و حمل و نقل و ... براي ساكنان زمين داراي اهميت فراوان است.
تقريباً تمام عناصر پوسته ي زمين ، هرچند به مقدار ناچيز، در آب اقيانوس ها يافت مي شوند. مثلاً در آب اقيانوس ها حتي طلا نيز وجود دارد، ولي غلظت آن در آب اقيانوس ها چنان كم است كه هزينه ي استخراج آن بيش از ارزش خود طلا خواهد بود. اما مواد ديگري مثل نمك طعام ، برم كه در عكاسي مورد استفاده قرار مي گيرد و منيزيم (فلزي سبك كه در بدنه ي هواپيما كاربرد دارد) را مي توان از آب دريا استخراج كرد. فلز قلع را هم از لجن هاي مناطق كم عمق به دست مي آورند.
در حال حاضر رودخانه و آب هاي زيرزميني همه ساله مقادير زيادي از املاح مختلف به صورت محلول وارد آب دريا مي كنند و بر غلظت آن مي افزايند. نمك هاي موجود در آب رودخانه ها و آب هاي زيرزميني از انحلال مواد قابل حل سنگ هاي مسير جريان حاصل مي شود.
آتشفشان هاي فعال خشكي ها و زير درياها منبع ديگري براي افزايش املاح محلول دريا هستند. انحلال مواد قابل حل موجود در بستر و ساحل دريا نيز از عوامل موثر در شوري دراي محسوب مي شوند.
اگر يك كيلوگرم از آب اقيانوس ها تبخير شود به طور متوسط حدود5/34 گرم نمك هاي مختلف به جاي مي ماند. مقدار نمك هاي محلول در يك كيلوگرم آب دريا را «درجه شوري» گويند. درجه شوري در مناطق مختلف تا حدودي تغيير مي كند. در مناطقي كه ميزان تبخير بالاست (مانند خليج فارس) تا 40 گرم هم مي رسد. در عوض، مناطقي كه تبخير كم است يا مقدار باران زياد است، (مانند آب هاي نزديك قطب هاي) درجه شوري كم است.
فراوان ترين نمك موجود در آب درياها كلريدسديم (نمك خوراكي ) استو اين نمك به تنهايي بيش از سه چهارم جرم نمك هاي آب اقيانوس ها را تشكيل مي دهد.
گازها هم مانند مواد جامد در آب دريا يافت مي شوند و در اين ميان اكسيژن و دي اكسيد كربن مهم تر از بقيه اند. وجود اين گازها براي جانداران ساكن آب اهميت بسيار دارد. تمام جانوران ساكن دريا بايد تنفس كنند، بنابراين به اكسيژن نياز دارند. گياهان سبز و ذره بيني فراوان موجود در سطح آب درياها براي غذاسازي به دي اكسيد كربن نيازمندند. اين گياهان با جذب دي اكسيد كربن، مقداري اكسيژن آزاد مي كنند. بنابراين درياها مقداري از اكسيژن مورد نياز جانداران دريايي را فراهم مي كنند.
آب اقيانوس ها و درياها دائماً در حال حركت است. اين حركت علل مختلفي دارد كه از ميان آن ها مي توان اثر باد، نيروي جاذبه ي خورشيد و ماه ، تفاوت چگالي آب و گردش كره ي زمين را نام برد.
از حركات مختلف آب دريا، موج بيش از بقيه قابل مشاهده است. مهم ترين عامل ايجاد موج،باد است، ولي عوامل ديگري از قبيل زمين لرزه و جزر و مدّ نيز موج توليد مي كنند. جانداراني كه در عمق آب ها هستند، حركات موج را حس نمي كنند.
امواج را بايد از نيرومندترين عوامل فرسايش دانست، مخصوصاً در سواحل سنگي كه عمق آب در كناره ها زياد است تمام نيروي موج در اولين نقطه برخورد جمع مي شود. امواج دريا باعث پراكنده شدن شن، سنگريزه و گل هاي رسي روي ساحل مي شوند و سنگ هاي بزرگ را به قطعات كوچك تر تقسيم مي كنند. اين قطعات نيز ضمن حركات متوالي، كم كم بدون زاويه و داراي سطح صاف مي شوند. اين مواد، به عمل تخريبي امواج كمك مي كنند، زيرا آب، آن ها را به سنگ هاي ديگر مي كوبد. با اين عمل خود آن ها نيز خردتر و به ماسه تبديل مي شوند. نفوذ آب در سواحل سنگي سبب هوازدگي فيزيكي و شيميايي سنگ ها شده و تخريب آن ها را سرعت مي بخشد.
تا چند دهه قبل اطلاعات زيادي از پستي و بلندي هاي اقيانوس ها در دست نبود. در گذشته ، براي اندازه گيري عمق اقيانوس ها از ريسمان و وزنه استفاده مي شد كه كاري بس سخت و خسته كننده بود و به همين جهت اطلاعات كمي از اين راه به دست مي آمد. اما از اواسط قرن بيستم ميلادي با استفاده از دستگاه هايي كه زمان رفت و برگشت امواج صوتي را از سطح تا كف دريا به آساني تعيين مي كرد، دانشمندان توانستند، عمق آب اقيانوس ها را در هر نقطه به آساني و به سرعت اندازه گيري كنند. به اين ترتيب نقشه ي پستي و بلندي هاي بستر اقيانوس ها تهيه شد.
اكتشاف در بيش تر درياها و كشف اسرار آن ابتدا به وسيله ي غواصان انجام مي گرفت. لباس هاي سنگين و كلاه هاي آهني و قطور،اين غواصان را از فشارهاي زياد آب محافظت مي كرد. امروزه با آن كه لوازم غواصي بسيار سبك و پيشرفته شده اند، باز هم نمي توان از غواصان براي رفتن به عمق زياد (حداكثر 50 متر) و مدت زمان طولاني (بيش تر از چند دقيقه ) استفاده كرد زيرا فشار زياد آب سبب مرگ انسان مي شود.
امروزه به كمك زيردريايي هاي كوچك بدون سرنشين يا سرنشين دار، مجهز به دوربين هاي عكسبرداري و وسايل نمونه گيري، توانسته اند به عميق ترين مناطق اقيانوس ها سفر كنند.
حيات در اقيانوس ها بستگي به نور، غذا، فشار و غلظت نمك ها دارد. بنابراين بيش ترين جانداران در نقاطي قرار دارند كه مقدار نور و غذا زياد و فشار كم باشد. مناطق ساحلي و نزديك به ساحل به علت شرايط مساعد ، داراي بيش ترين و متنوع ترين جلوه هاي حيات است. هر چه عمق آب زياد شود مقدار نور كاهش مي يابد و فشار زياد مي شود. در اين نقاط تعداد معدودي جاندار زندگي مي كنند كه با اين شرايط سخت خود را سازگار كرده اند.
جايي كه آب شيرين رود و آب شور دريا با هم برخورد كنند، از سرعت حركت آب كاسته مي شود و طبعاً امكان حمل بيش تر مواد فراهم نيست و دانه هاي درشت تر رسوبات زودتر ته نشين مي شوند. اصولاً موادي كه به دريا مي رسند به ترتيب وزن و درشيت ذره در مناطق كم عمق دريا و مجاور سواحل يعني فلات قاره رسوب مي كنند. البته همه ي مواد همراه آب رودخانه در فلات قاره ته نشين نمي شوند و مقداري از مواد سبك وزن،توسط جريان هاي دريايي به مناطق عميق تر دريا هم برده مي شوند.
90 درصد فرآيند فتوسنتز در سطح زمين به وسيله ي جلبك ها انجام مي گيرد. اين وظيفه به ويژه به عهده ي جلبك هاي كوچك تك سلولي شناور در لايه ي سطحي آب درياها است.
اين جلبك ها را نوزادان جانوران ميگوهايي مي خورند كه خود خوراك ماهي ها و جانوران بزرگ تر مي شوند. در كشورهاي جنوب شرقي آسيا جلبك ها مصرف غذايي دارند.
جلبك ها مصارف صنعتي هم دارند، آن ها در تهيه ي آگار (ماده اي كه براي سفت كردن محيط كشت باكتري ها در آزمايشگاه ها مصرف مي شود)، بستني، خمير دندان، مواد آرايشي و دارويي ، عكاسي و رنگ هاي محلول در آب كاربرد دارند.
بعضي از جلبك ها حاوي پروتئين زيادي (حدود 44 درصد) هستند و مي توانند منبع غذايي مناسبي براي نسل هاي آينده باشند. به همين مناسبت، پرورش آن در محيط هاي كشت مصنوعي مورد بررسي است. البته هنوز اين كار هزينه ي زيادي برمي دارد و به صرفه نيست.
منبع: كتاب معلم (راهنماي تدريس) علوم تجربي سوم دبستان ، سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي وزارت آموزش و پرورش ، چاپ اول 1381
http://hamyari200.mihanblog.com
بسم الله الرحمن الرحیم